LOW←TECH MAGAZINE

De wraak van de warmwaterkruik

2022-02-13T00:00:00+01:00

Warmwaterkruiken kunnen veel geld en energie besparen zonder dat we aan thermisch comfort moeten inboeten. Illustratie: Marie Verdeil.

Een warmwaterkruik is een afsluitbare container gevuld met warm water, meestal in een stoffen hoesje, dat tegen een deel lichaam wordt gehouden voor thermisch comfort. In sommige landen, zoals het Verenigd Koninkrijk en Japan, is het gebruik van de warmwaterkruik nog steeds een zeer gangbare praktijk. In veel andere landen is de kruik echter in onbruik geraakt of wordt ze beschouwd als een achterhaald concept voor arme mensen.

Toen ik twee dozijn kruiken naar vrienden en familie opstuurde als kerstcadeau, waren de reacties echter haast unaniem enthousiast. Mensen verbazen zich erover hoeveel comfort zo’n klein object kan bieden. Omdat ik tijd noch middelen heb om iedereen een kruik op te sturen, schrijf ik dit artikel. Het is voornamelijk gebaseerd op mijn eigen ervaring — ik gebruik ze al jaren en ze zijn mijn enige bron van verwarming thuis.

De geschiedenis van de warmwaterkruik

De Kroatische uitvinder Eduard Penkala patenteerde de rubberen warmwaterkruik in 1903 en doopte ze de “Termofor”. Maar die kruik kwam niet uit het niets. De geschiedenis ervan gaat duizenden jaren terug, zij het in andere gedaantes.

Rubberen warmwaterkruik, gemaakt in Duitsland (1925-1935). Bron: Museum Rotterdam.

De eerste “warmwaterkruiken” waren (vrij letterlijk) andere mensen en dieren. Sinds mensenheugenis hebben we thermisch comfort gezocht door dicht bij elkaar te kruipen. Zo was het bijvoorbeeld normaal dat een hele familie samen in één bed sliep — inclusief potentiële gasten. ¹

Men maakte ook gebruik van dierlijke warmte — “warmwaterkruiken” die standaard zijn uitgerust met een zachte vacht. Mensen kropen tegen koeien en varkens aan, die soms de woonruimte deelden maar vaker in de stallen eronder or ernaast verbleven. In de 18de eeuw hielden vrouwen uit hogere klassen speciaal gefokte kleine poedels op hun schoot om hun handen warm te houden. ²

Persoonlijke verwarming nam ook de vorm aan van objecten (stenen, bakstenen, aardappelen) die in of naast het vuur werden verwarmd. Deze werden vervolgens in stof of in papier gewikkeld en in kleding of in bed gestopt.

Vanaf de zestiende eeuw begonnen mensen allerlei soorten draagbare containers te vullen met hete kolen van het vuur. Die werden dan als voet-, hand- of bedverwarmers gebruikt. ³ De meesten werden uit metaal gemaakt, messing of koper, en in houten of keramieken houders geplaatst om brandwonden te voorkomen.

Doorheen de tijd werden hete kolen vervangen door heet water, wat een schoner en veiliger alternatief is. Aanvankelijk werden de eerste “echte” warmwaterkruiken gemaakt van harde materialen zoals glas, metaal of keramiek. Het is pas met de uitvinding van gevulcaniseerd rubber in de 19de eeuw dat de meer comfortabele, flexibele en lichtere kruiken een optie werden.

Spaanse vrienden vertelden me dat warmwaterkruiken ook wel van dierenhuiden werden gemaakt, maar dat heb ik nog niet kunnen verifiëren. Het kan zeker waar zijn: overal ter wereld werd eeuwenlang gebruik gemaakt van “waterhuiden” voor de bewaring van vloeistoffen.

Een voorbeeld van een klassieke warmwaterkruik, midden 20ste eeuw (jaren 1940, Melbourne, Australië). Bron: Victorian Collections. https://victoriancollections.net.au/items/5a2622e921ea6a17dcba0799.

Dit ovaalvormig model werd gemaakt door Kenworthy Son and Company in Southport, Sefton, Merseyside, England in Groot-Brittannië. Bron: Science Museum, London. (CC BY 4.0). https://wellcomecollection.org/works/gf42542b.

Hexagonale kruik, Oostenrijk, 1791-1798. Gemaakt van een tin- en loodlegering. Bron: Science Museum, London. (CC BY 4.0). https://wellcomecollection.org/works/b452vwjm.

Deze voetverwarmer (gemaakt in 1927) werd in ziekenhuizen gebruikt om patiënten warm te houden. Bron: Science Museum, London. (CC BY 4.0). https://wellcomecollection.org/works/mfjujndv

Franse voetwarmer, datum onbekend. Bron: Musée Départemental Albert Demard

Warmwaterkruiken vandaag

De klassieke warmwaterkruik die je vandaag kan kopen, is oftewel uit rubber of uit PVC vervaardigd. Plastic heeft nauwelijks voordelen. Het is vaak net iets goedkoper en kan transparant gemaakt worden. Maar in tegenstelling tot een rubberen kruik bevat ze giftige chemicaliën om het plastic soepel te maken.

Een derde optie — iets moeilijker te vinden — zijn warmwaterkruiken van hard plastic, die dus geen chemische weekmakers bevatten. De typische Japanse waterkruik (de “yutanpo”) is er zo één. Ze dateert van de 15de eeuw toen ze nog uit metaal of keraniek werd gemaakt. Uiteraard kan elke afsluitbare container als warmwaterkruik dienen. Ik heb met succes metalen drinkflessen en plastic PET-flessen gebruikt (daarover later meer).

De typische warmwaterkruik is min of meer rechthoekig en kan tot twee liter water bevatten. Recent zijn een aantal nieuwe vormen op de markt verschenen. Een eerste nieuwigheid zijn de veel kleinere exemplaren die tussen de 0.2 en 0.8 liter water kunnen bevatten. Afgaand op hun hoesje, lijken ze vooral voor kinderen bestemd, maar volwassenen kunnen ze in een jaszak of tussen kleding stoppen. Er zijn nu ook veel grotere kruiken verkrijgbaar die tot 3 liter of meer water kunnen bevatten.

De populairste nieuwigheid is een 80 centimeter lange kruik die je om je middel kan binden. Maar dit model is ook zeer comfortabel in de zetel of in bed, waar ze makkelijk door twee mensen kan worden gedeeld. Ook deze kruik kan tot 2 liter water bevatten.

Warmwaterkruiken (zowel rubber en plastic). Foto door Marie Verdeil.

Rubberen kruiken. Foto door Marie Verdeil.

Een Japanse kruik of yutanpo, gemaakt van hard plastic. Bron: All About Japan. https://allabout-japan.com/en/article/6244/

De Japanse yutanpo is nog steeds in metaal verkrijgbaar. Bron: Maruka.

Creatief met kruiken

Mensen die warmwaterkruiken kennen, zien ze voornamelijk als bedgezellen. Maar ze kunnen je werkelijk overal warm houden, doorheen de dag. Niet alleen in de zetel, maar ook aan tafel of aan je bureau. Een eerste mogelijkheid is jezelf door één of meerdere warmwaterkruiken omringen als je op een stoel zit. Ik gebruik er één of twee, uitzonderlijk drie, tegelijkertijd, afhankelijk van de tempteratuur binnenshuis.

Ze eindigen meestal op mijn schoot, tegen mijn onderrug of onder mijn voeten. Hoewel slechts enkele lichaamsdelen rechtstreeks worden verwarmd, wordt de warmte van de fles(sen) door de bloedstroom van de huid over het hele lichaam verspreid.

Warmwaterkruiken kan je ook combineren met een deken, wat het thermische comfort nog verhoogt. Als ik een deken op mijn schoot leg terwijl ik aan het werken ben aan mijn bureau, houdt het de warmte van de kruik vast en blijft de kruik langer warm.

Nog beter is een deken met een gat in het midden om je hoofd door te steken — een poncho dus — of een deken met mouwen. Als het groot genoeg is, creëert het een tent-achtige structuur die je hele lichaam in het warme microklimaat van de kruik brengt. Het draperen van lange kleren over een warmtebron was eeuwenlang een klassieke verwarmingsmethode.

Een deken houdt de warmte van een warmwaterkruik vast. Illustratie door Marie Verdeil.

Je kan nog een stap verder gaan door een groot deken over je bureau of tafel te draperen en je benen eronder te schuiven. Zulke verwarmingsmethodes werden op vele plaatsen in de wereld gebruikt, vaak met hete kolen als warmtebron.

Voorbeelden hiervan zijn de Japanse ‘kotatsu’, de Midden-Oosterse ‘korsi’, en de Spaanse ‘brasero de picon’. De eerste twee zijn eerder laag bij de grond — men zit op de vloer — terwijl de laatste zich op de in het Westen normale stoelhoogte bevindt. Het is heel eenvoudig zo’n verwarmingssysteem op te stellen en een paar warmwaterkruiken zijn er de perfecte warmtebron voor.

Warmwaterkruiken in weer en wind

Het bovenstaande werkt uiteraard enkel voor mensen die zich niet verplaatsen. De nood aan een externe verwarmingsbron daalt wanneer we fysiek actief zijn, omdat ons lichaam dan zelf meer warmte produceert. Maar zelfs in dit geval kunnen warmwaterkruiken extra thermisch comfort bieden.

Je kan ze onder je kledij dragen of zelfs in (speciaal daarvoor ontworpen) jas-, broek- of rugzak bewaren. Een kleine rugzak met een warmwaterfles tussen je schouderbladen werkt ook prima terwijl je op een stoel zit.

Warmwaterflessen bieden thermisch comfort, zelfs met alle ramen open. Illustratie door Marie Verdeil.

Warmwaterkruiken werken zowel binnenshuis als buitenshuis — zolang je uit de buurt blijft van wind of regen — en ook binnenshuis met alle ramen open. Moderne centrale verwarmingssystemen daarentegen bieden voornamelijk thermisch comfort door de lucht in een ruimte te verwarmen, wat uiteraard niet werkt buiten de deur, en evenmin met alle ramen open. Een warmwaterkruik geeft daarentegen haar warmte rechtstreeks af aan mensen. Ze verwarmen mensen, geen ruimtes.

Dit maakt dat warmwaterkruiken een veilig en duurzaam alternatief vormen voor bijvoorbeeld de terrasverwarmers in cafés en restaurants. De investering is minimaal: een collectie kruiken en een ketel volstaan, het water kan telkens opnieuw gebruikt worden. Een andere mogelijkheid is dat iedereen een eigen kruik meeneemt en die op het terras vult met warm water.

Je kan het idee nog verder doordrijven een zelfs een publieke infrastructuur bedenken om kruiken bij te vullen, niet enkel op terrasen maar in verschillende locaties zoals scholen, kantoren en publieke gebouwen. ⁴

Warmwaterkruiken kunnen een veilig en duurzaam alternatief zijn voor terrasverwarmers in cafés en restaurants.

Historisch gezien werden warmwaterkruiken en hun op kolen werkende voorlopers ook buitenshuis meegenomen. Ze werden gebruikt in treinstellen, koetsen, en kerken. Kleinere warmtebronnen stak men in handwarmers of jaszakken. Vandaag zou je je ook op toekomstige koude kunnen voorbereiden door heet water in een thermos mee te nemen en het uren later in een kruik overgieten.

“Queens Muff Warmer”. Bron: Antiques Atlas. https://www.antiques-atlas.com.

Warmwaterkruik, Frankrijk, 1751-1810. Dankzij de gebogen vormt sluit deze kruik dicht tegen het lichaam aan. Bron: Science Museum, London. (CC BY 4.0). https://wellcomecollection.org/works/g5ufhayn.

Hoeveel energie kan een warmwaterkruik besparen?

Het zal niet verbazen dat er nauwelijks — of eigenlijk geen — wetenschappelijk onderzoek is gedaan naar de potentiële energiebesparingen van warmwaterkruiken. Lowtech oplossingen worden zelden serieus genomen. Maar onderzoekers hebben de voorbije jaren wel meer gesofistikeerde persoonlijke verwarmingsmiddelen onderzocht, zoals elektrisch verwarmde bureau’s en stoelen, of kussens die door batterijen worden opgewarmd. ⁵⁶⁷

Deze alternatieven zijn nodeloos complex in vergelijking met de warmwaterkruik. Water kan op vele manieren verwarmd worden, zowel high-tech als low-tech, en de containers kunnen uit lokaal beschikbare materialen worden gemaakt.

Niettemin tonen deze studies aan dat persoonlijke verwarmingssystemen met eenzelfde effect als warmwaterkruiken niet alleen veel energie kunnen besparen, maar tegelijk ook het comfort kunnen verbeteren.

Eén studie liet bijvoorbeeld zien dat de verlaging van de thermostaat in een kantoor van 20.5°C naar 18.8°C het thermisch comfort verhoogde als de medewerkers in plaats daarvan op een verwarmde bureaustoel konden plaatsnemen. Daarbij ging ook het energieverbruik met 35% omlaag.

Er zijn maar weinig interventies in het gebouw zelf die zo’n hoge energiebesparingen opleveren voor zo’n minimale investeringen, terwijl de temperatuurverlaging niet eens extreem was in het experiment. Als persoonlijke verwarmingssystemen gecombineerd worden met goed isolerende kleding en/of dekens, zouden de besparingen nog veel groter kunnen zijn.

Een andere manier om de potentiële energiebesparing te bestuderen is uitrekenen hoeveel energie het vraagt om een kruik te vullen en dat te vergelijken met het verbruik van een centraal verwarmingssysteem. Omdat kruiken uit rubber en PVC slechts tot twee-derde gevuld kunnen worden voor veilig en comfortabel gebruik, ga ik van een iets groter model uit (3L) dat een werkelijke capaciteit heeft van 2 liter. Dat maakt de berekening ook geldig voor warntebronnen die helemaal gevuld kunnen worden, zoals de Japanse yutanpo.

Advertentie voor Westbrook & Thompson Ltd’s ‘Cosimax’ waterkruiken, vervaardigd uit Dunlop rubber (1938). Science Museum / Science & Society Picture Library. Bron: https://www.ssplprints.com/image/95677/sleep-well-hot-water-bottle-august-1938.

Er is 4200 joule nodig om 1 liter water 1° op te warmen. Twee liter water van 10° naar 60° brengen kost dus 420 kilojoule of 116,7 wattuur. Ter vergelijking: het gemiddeld energieverbruik in een Belgisch huishouden bedraagt 20.000 kilowattuur aan aardgas per jaar.

Ervan uitgaande dat een gemiddeld huishouden 6 maanden per jaar verwarmt, komt het dagelijkse verbruik neer op 109,6 kWu. Met die hoeveelheid energie kan je maar liefst 900 warmwaterkruiken per dag verwarmen — genoeg om de hele buurt warm te houden.

Stel dat vier gezinsleden elk twee kruiken tegelijkertijd gebruiken en die elke twee uur opnieuw verwarmen voor een totaal van 16 uur. Dan zou de totale energiekost nog steeds onder de 4 kWu liggen, bijna 30 keer lager dan het gemiddelde verbruik van een Belgisch gezin.

Hiermee wil ik niet suggereren dat de warmwaterkruik de centrale verwarming integraal moet vervangen. De korte en milde winters hier in Barcelona maken dat wel heel goed mogelijk, omdat mijn onverwarmde appartement zelden of nooit kouder wordt dan 12°C.

In België en Nederland kunnen warmwaterkruiken gecombineerd worden met een CV-systeem. De kruiken creëren eilandjes van thermisch comfort voor activiteiten met een laag metabolisme, terwijl de rest van de ruimte comfortabel is om doorheen te bewegen en fysiek actief te zijn.

Veiligheid

Warm water is een veiliger warmtemedium dan hete kolen uit het vuur, maar daarom niet zonder risico. De instructies stellen meestal dat er geen kokend water mag gebruikt worden, en dat is zeer zinnig advies, maar water hoeft niet te koken om gevaarlijk te zijn. Water dat warmer is dan 60 graden kan je verbranden en zware verwondingen veroorzaken.

Het is daarom aangeraden om alleen heet water van de kraan te gebruiken, of op een andere manier de temperatuur beneden die grens te houden. Zestig graden is warm genoeg om je te verwarmen en het enige voordeel van warmer water is dat je het minder snel opnieuw moet opwarmen.

Te heet water kan je op verschillende manieren verwonden. Ten eerste bestaat er altijd de kans dat je water op je handen morst tijdens het vullen van de kruik. Ten tweede kan een plastic of rubberen kruik beginnen lekken, vaak via de naad of de schroefdop. Tot slot, en dat is het slechtst denkbare scenario, kan een warmwaterkruik openscheuren en twee liter heet water over je lichaam uitstorten.

Dit soort ongelukken is zeldzaam omdat warmwaterkruiken volgens kwaliteitsstandaarden worden gemaakt. Maar ze komen voor, vooral als de kruik versleten is. Alle producten zijn de laatste jaren achteruit gegaan in kwaliteit, en de warmwaterkruik is geen uitzondering.

De Jayne Mansfield Hot Water Bottle kwam in 1957 op de markt. Het Mansfield figuur - in een pin-up pose met de handen achter haar nek en een zwart geschilderde bikini - is gemaakt van “blozend” roze plastic met een geschroefde “hoed”-dop en meet bijna 50cm van kop tot voet. Source: https://vintagenewsdaily.com/at-the-height-of-her-career-in-the-1950s-jayne-mansfield-even-modeled-for-this-awesome-hot-water-bottle/.

Om veilig gebruik te maken van rubber of PVC warmwaterkruiken bij hogere watertemperaturen, is het belangrijk om ze na een paar jaar gebruik te vervangen, en ze op de juiste manier op te bergen. Als je echt hogere watertemperaturen wilt gebruiken, zijn metalen warmwaterkruiken — met een hoes eromheen — de veiligste optie.

Als je de temperatuur echter onder 60°C houdt, is nat worden het ergste denkbare scenario. Als je PET-flessen gebruikt, moet je je zeker aan de maximumtemperatuur houden, want bij hogere temperaturen kunnen ze smelten. Bovendien mag een PET-fles niet worden gebruikt om uit te drinken nadat hij voor verwarming is gebruikt, omdat er door de hogere temperaturen chemicaliën in het water kunnen vrijkomen.

Waterverbruik & infrastructuur

Warmwaterflessen hebben ook een waterbron nodig. Het is mogelijk om hetzelfde water steeds opnieuw op te warmen, zodat het waterverbruik tijdens de levensduur van de fles tot een paar liter beperkt blijft. Dat is echter niet altijd de meest praktische oplossing. In moderne huishoudens kan warm water worden verkregen uit een elektrische waterkoker, een pan op het fornuis, of de warmwaterkraan.

Warm kraanwater is weliswaar de veiligste bron voor een warmwaterkruik, maar als het water eenmaal is afgekoeld, is er geen manier om het weer in de leidingen te krijgen om opnieuw op te warmen. Bovendien duurt het even voordat het water op temperatuur is, wat betekent dat er meer dan twee liter water wordt verbruikt.

Zelfs een iets lagere douchefrequentie levert gemakkelijk het water en de energie op voor continu gebruik van de warmwaterkruik.

Het gebruik van een elektrische waterkoker — of een pan op het fornuis — maakt het makkelijk om hetzelfde water steeds opnieuw te gebruiken, maar het kent ook enkele problemen. Ten eerste, als je waterkoker geen programmeerbare watertemperatuur heeft, moet je ervoor zorgen dat het water niet te heet wordt. Ik los dit op door de sonde van een digitale thermometer in de waterkoker te hangen terwijl ik het water opwarm.

Ten tweede, als je het water uit rubberen warmwaterkruiken opnieuw verwarmt, kan de waterkoker (of pot) niet langer worden gebruikt om water voor menselijke consumptie te verwarmen. Het zal namelijk slecht smaken. Je gebruikt dus ofwel een aparte waterkoker voor gebruik met warmwaterflessen, of je verwarmt het water in de enige huishoudelijke waterkoker en giet het na gebruik weg.

Zelfs als het water niet voor andere doeleinden wordt hergebruikt (zoals het besproeien van de planten) is de verspilling vrij beperkt. De gemiddelde douche verbruikt genoeg water om 37 warmwaterkruiken te vullen.

Het energieverbruik van de gemiddelde douche komt dan weer overeen met het energieverbruik voor het verwarmen van 17 warmwaterkruiken (die water gebruiken met een hogere temperatuur dan een douche). Bijgevolg levert zelfs een iets lagere douchefrequentie je gemakkelijk het water en de energie voor een continu gebruik van warmwaterkruiken.

Warmwaterkruik uit keramkiek (1901-1910). Bron: Auckland War Memorial Museum

De Japanners boden hun gasten een kleine ronde keramische pot aan met brandstof erin, een “te-aburi” genoemd. Koperen of bronzen doosvormige handverwarmers van een paar centimeter doorsnee, vaak met perforaties en draaggrepen, werden in China “shou lu” genoemd. Afbeelding in het publieke domein. Lees meer: https://homethingspast.com/2011/11/26/hand-warmers-muff-warmer/.

Koudwaterkruiken

Waterkruiken kunnen ook worden gebruikt om te koelen. In dat geval worden ze gevuld met koud water of in de diepvriezer gelegd. Het koelen van mensen is veel energie-efficiënter dan het koelen van ruimtes. Ik heb geen airconditioning en vertrouw volledig op ventilatoren en “koudwaterflessen” in de zomer, wanneer de temperatuur hier meestal boven 30°C is. Ik gebruik koudwaterflessen op dezelfde manier als warmwaterflessen — ze gaan in het bed, onder mijn voeten, of achter mijn rug.

Om te koelen gebruik ik plastic PET-flessen, geen rubberen waterflessen, want die worden hard en broos in diepvriezer. Denk eraan de fles niet helemaal te vullen — water zet uit als het bevroren is — en de fles in een beschermhoes te doen om ijsbrand te voorkomen. Houd er ook rekening mee dat ze een beetje nat worden aan de buitenkant als het ijs smelt — hoewel dit effect de koeling alleen maar versterkt. Net als warmwaterflessen werken koudwaterflessen zowel buitenshuis als binnenshuis.

Kris De Decker

Reacties

Wil je reageren op dit artikel? Stuur dan een mailtje naar solar (at) lowtechmagazine (dot) com. Je mailadres wordt niet voor andere doeleinden gebruikt. Wens je anoniem te blijven? Teken dan je reactie met alleen je voornaam of een pseudoniem.

Luc

Dag Kris,

Bedankt voor alweer een schitterend artikel.

Er staat Yutampo, maar het is yutanpo.

Hartelijk,

Luc

Ghislaine

Beste Kris,

Bedankt voor het interessante artikel — want ik lees uw artikelen wel, maar u weet natuurlijk niet dat ik ze erg waardeer.

Vriendelijke groet,

Ghislaine

staf

Helemaal juist, maar het betere alternatief is het kersenpitkussentje, er komt geen water aan te pas (accidentjes in bed) het gevaar op verbranden is minder groot, blijft langer warm, kan opgewarmd worden in microgolf (handiger en geen vulprocedures) geeft geleidelijker warmte af. Tot zover onze ervaringen gr staf

Ronald

Hoi,

toevallig had Karel Knip in NRC onlangs een verhaal over warmteoverdracht van de kruik:

https://www.nrc.nl/nieuws/2022/02/04/warme-handen-en-koude-voeten-a4084334 groet, Ronald

Jacques Metzemaekers

Beste Lezer,

Ik las uw berichtje over de waterkruik, waarin u stelt dat de waterkruik in ongebruik is geraakt en dat verbaast u, want het is een prima ding om jezelf warm te houden. Ik deel u ervaring en het is om die reden dat ik eens om mij heen heb gekeken en mijn ervaring verbaasde mij dat velen hetzelfde ervaren.

Bij zwangere vrouwen en na de geboorte van een kind wordt de warmwaterkruik vaak gebruikt. De kruik kent dan diverse vormen en maten.

Bij sporters is het bekend dat wanneer men zich intensief heeft ingespannen de kruik, in tal van vormen, tevoorschijn wordt gehaald om de spieren warm te houden. Dit zelfde geld voor de hulp van de waterkruik bij diverse spierklachten.

Het vervelende is echter, dat de waterkruik na korte tijd kouder wordt en de lichaamstemperatuur wil aannemen. Dit gaat gepaard met afkoeling van het lichaam en dat is nu juist ongewenst. Regelmatig en op tijd de kruik van warmwater voorzien is dan gewenst, maar ook lastig.

Ik zelf heb een kruik gemaakt voor warmwater en verwarmingselement dat op zonne-energie, m.b.v. een batterij, werkt. Dit scheelt weer kostbaar warmwater, hinder en is beter te regelen. De hele dag zonder verversen. Ik heb al een broek en shirt bedacht waarin warmte circuleert dat op dezelfde manier wordt warm of koud wordt gehouden. Dus in de zomer lekker koel en in de winter lekker warm.

Ik hoop, dat jullie hier nieuwsgierig worden en mee willen helpen ontwikkelen.

Vriendelijke groet, Jacques Metzemaekers

Rob Hennekens

Dag Kris,

Dank je wel: altijd weer goed om een artikel van je te ontvangen.

Een kleine toevoeging bij de kruiken: Ik gebruik soms straatklinkers (grote massa) die ik op de houtkachel verwarm. Meestal in een handdoek wikkelen voor in bed; in stoofje zou ook kunnen.

Maar ja, het wil niet echt koud worden tot nu toe … En al helemaal niet in Spanje!

Met vriendelijke groet,

Rob Hennekens

peter

Hallo Allereerst dank voor uw geweldige artikelen. Ik las uw artikel over de Japanese yutampo kruiken en heb wat vragen. Online zie ik behalve de plastic uitvoeringen ook de originele versies in tinnen uitvoering. vragen; 1) Weet u wellicht waarom dit tin is in plaats van staal? Houd tin warmte langer vast? 2)Nu we het toch over warmtevasthoudendheid hebben ( is vast wel een wetenschappelijke naam voor); zou een stalen benzine jerrycan van 5 liter niet hetzelfde effect hebben? Want dit is goedkoper in aanschaf. 3) Houd hard plastic cannisters de watmte even lang vast als staal?

Hartelijk dank voor het meedenken groet peter

Marieke

Dag Kris,

Boeiend, de geschiedenis van de warmwaterkruik en aanverwanten!

Ik heb ooit water uit een warmwaterkruik hergebruikt, maar na een keer of vier zag dat er zo vies uit, met zo’n vreemde, ‘plakkerige’ aanslag in de pot, dat ik dat nooit meer heb gedaan. Al jaren gebruik ik gladde stenen, keien, die ik op mijn houtkacheltje warm maak en dan in badstoffen zakken stop. Ik leef in een omgebouwde lichte vrachtwagen, en heb dus geen stromend water. Zo heb ik natuurlijkerwijze geleerd om heel zuinig te zijn met water, en aangezien ik mij verwarm met een houtkacheltje waren stenen dé oplossing. De hete stenen dien(d)en voor in de slaapzakken van de vrijwilligers in het project waar ik mee bezig ben. En voor mezelf, terwijl ik aan de laptop werk, om in een lekker ouderwetse voetenzak te stoppen, die op dik karton staat. De vloer van mijn bus is namelijk niet geïsoleerd… en warme voeten hebben tijdens je bureauwerk maakt een gigantisch verschil.

Nu heb ik nog een vraag voor jou. Als ik niet verwarm in mijn bus, stijgt de luchtvochtigheid tot meer dan 80 %. Vorig jaar heb ik voor het eerst sinds mijn nomadisch bestaan (toch al 17 jaar) het hele jaar door moeten stoken, omdat de zomer zo nat was. Zo’n hoge luchtvochtigheidsgraad is niet goed voor de knoken, noch voor de aanwezige elektronica. Nu vermoed ik dat dat in een ‘gewoon huis’ minder een probleem is, maar toch… Hoe los je dat op, als je je alleen met warmwaterkruikjes verwarmt?

Lieve groet, Marieke

Alex Van den Bossche

Dag Kris de Decker,

Een tijdje geleden. Ik ben ondertussen op pensioen, ‘emeritus’, in december werd ik 66.

Verleden jaar nog local general chairman geweest van EPE2021 Ook een bedrijfje mee opgestart sysplasma: vervelende stoffen afbreken met koud diffuus plasma. Maar voor wat fysische oefening 22 zonnepanelen bijgeplaatst = totaal 40. vermogen ca. 275Wp/paneel

18 panelen in DC 180V of pulsed DC voornamelijk voor boilers (sanitair en aanrecht). Dit is net niet genoeg in december-januari. Nu in februari wel. De boilers zijn extra ge-isoleerd: de best renderende isolatie! Worden verwarmd “naargelang de zon”, geen verbinding met het net. Sanitair 150 liter, aanecht 50 liter. die 50 liter is nodig om een regendag te overbruggen. Vanaf nu krijgt de vaatwasser ook een hot-fill daaruit. In de zomer is er te veel, maar ik heb dan ook een 80 liter boiler buiten, met kokend water kan men perfect onkruid tussen de stenen verbranden. Verbruik: 1-5 liter/m^2, maar g

Ik moet toegeven dat ik reeds enkele jaren een elektrisch onderdeken gebruik. Geen probleem als de kamer 12°C is. Ca 80W (stand 2) gedurende 1 uur is 0.08 kWh — Een kruik van 1 liter 50° opgewarmd water: van 15 naar 65 0.058 kWh maar dat is enkel lokaal. — Een mens geeft ca. 80W af aan warmte. Een fibrefill deken is eventueel 0.03 W/K/m voor 20mm is dit 1.5 W/K/m^2 voor 2m^2 afgifte is dit 3 W/K Bij 26°C heeft men bijna niets nodig. 12°C is dan 14K verschil of 42W nodig, maar ook ademen geeft warmteverlies. De 80W extra is enkel nodig voor de thermische inertie van de omgeving. Sinds februari is de productie van PV reeds hoog, warmwaterkruik kan uit de aanrechtboiler komen, zoder dat iets uit het net komt.

In de oude tijd gebruikte men geneverkruiken… De warmwaterkruik doet inderdaad wonderen.

Los daarvan: Met de huidige injectietarieven zou ik een negatieve jaarfactuur halen. https://www.mijnenergie.be/blog/injectietarieven/

Ik heb ook wat background toegeleverd aan de nieuwe politieke partij Solar2024. Het gaat te snel zodat particulieren, toeleveranciers, bedrijven niet kunnen volgen, hun systemen aanpassen. Een IHD in house display zonder computer of iphone blijkt hier niet te bestaan (wel in UK) Het VREG simulatieprogramma van de “Nieuwe Nettarieven” is niets waard: Vol onnauwkeurigheden, niet uitgelegde zaken, natte vinger methoden. Bijvoorbeeld: In het filmpje begrenzen ze op 2.5 kW kwartierpiek (kWkp) en maken dan het gemiddelde, in het programma andersom. Grote piekverbruikers (“eens snel het Teslaatje opladen”) betalen veel minder per kWkp. Dat men dergelijke cadeaus doet kan zijn, maar staat nergens uitgelegd. Vul ook geen nullen in, want het programma vult dan zelf misterieuze getallen in. Een gemeenschappelijk deel van klein appartementsgebouw kan tot 6€/kWh betalen. Mensen gaan blijven hun wagen laden om 18u… Enkel als de oven bij het koken gebruikt wordt loont het de moeite het laden uit te stellen. Men mist helemaal het doel… Men houdt ook geen rekening met zonenergie: Iemand zonder panelen die in de namiddag wast en strijkt als er zon is betaalt grof. Zuhal Demir verzet er zich tegen. Mijns inziens zou het programma zou minstens een jaar transparant moeten zijn, goed uitgelegd (formules) en goed werken voor men het kan toepassen… Dus best het capaciteitstarief gewoon afvoeren tot men iets beter heeft?

kris de decker

@ Luc en Ghislaine

Dank !

@ staf

Dat het kersenpitkussen langer zou warm blijven lijkt me onwaarschijnlijk. Water kan meer warmte vasthouden dan kersenpitten. Maar ik heb het nog niet getest.

@ Ronald

Helaas zit het artikel achter een betaalmuur…

@ Jacques

Ik ben zeker nieuwsgierig !

@ Rob en Marieke

Het gebruik van stenen heb ik inderdaad maar heel kort vernoemd in het artikel. Daar komt mogelijk nog een tweede (kort) artikel over, want er valt meer over te schrijven dan ik dacht.

@ peter

Een stalen benzine jerrycan van 5 liter zou een fantastisch verwarmingselement zijn. Wel niet aanraken want je gaat je verbranden.

Metaal geleidt warmte veel sneller dan plastic. Dus het plastic zal minder warm worden als het metaal. De warmte wordt iets trager aan de omgeving afgegeven.

Waarom er tin in plaats van staal wordt gebruikt weet ik niet.

@ Marieke

Ik vrees dat stoken nodig is… Misschien kent iemand een andere oplossing?

@ Alex

Ik heb nooit een elektrisch deken geprobeerd. Wel heb ik geëxperimenteerd met een elektrisch tapijtje voor aan het bureau. Dat verbruikte 70 watt, ongeveer hetzelfde dus. Ik vond het best comfortabel, maar toch verkies ik een kruik in de plaats. Het gebeurde me te vaak dat ik het tapijt vergat uit te zetten, en het kan ook alleen maar onder je voeten. De kruik kan je op allerlei manieren gebruiken.

Marleen Fiey

Beste, Ik heb het artikel gelezen over warm water kruiken, ik heb er nog een dat ik soms gebruik als ik verkouden ben of ergens pijn heb.

Ik kan nog toe voegen dat er vroeger in de tijd met de lange rokken van vrouwen, zoals Uw zegt met kolen onder hun rokken werden verwarmt.

Als deze wilt zien is er in Boeschepe Fr. De cafe De vuurpot bij de molen veel van die potten te zien.

Vr gr

Marleen Fiey

Ada Meijer

Prachtig artikel!Zo leuk om te lezen!! De kruik gebruik ik al jaren tegen koude voeten in bed, maar ik ga deze nu ook zeker vaker gebruiken in de kamer als ik zit te lezen, heerlijk met een dekentje erbij;-) Bedankt Kris!

Groeten uit Nederland

Etienne Hoeckx

Kris, Intrigerend dat je over gebruik van warmwaterkruik schreef. Nu de energieprijzen hoog zijn. wou ik dat ook extra in de aandacht brengen.( ook in combinatie met thermisch ondergoed.), gewoon vanuit: ‘Verwarm het lichaam en niet de ruimte.’ en dat stralingswarmte ook nog eens én gezonder én zuiniger is dan ruimteverwarming. Ik had een artikel in constructie voor een tijdschrift, zowat gebaseerd op een ouder artikel over kotatsu etc.van me waarin ik de verscheidene ‘ trucs’ wou aangeven om minder te stoken, waaronder ook in de winter u meer terugtrekken in een kleinere ruimte, ( zoveel jaren geleden door Sietz Leeflang aangebracht) Hetgeen me ontbrak, was cijfermateriaal over de mogelijke besparingen en dat deed me het uitstellen Daarover heb je daartegenover een calculatie weten uit te werken.> Dat is waardevol.

Er zijn ook elektrische infraroodkussens van Stoov, ( zie https:/nl.stoov.com) met een batterij. Het is de moeite om het te vergelijken en te bekijken of het verantwoord is. Wat vindt jij ervan? De Japanse Kairo - pads met ijzervijlsel blijven een 12 uur warm, maar volgens mij nadien niet meer te gebruiken, maar het principe is analoog. Er zijn er ander met azukibonen die wel opnieuw opwarmbaar zijn ( in een microgolfoven).

Thomas

Dag Kris,

Erg bedankt voor je artikel over warmwaterkruiken, ik heb al erg veel geleerd van je goed onderbouwde artikels door de jaren heen.

Ik had ook een bedenking over kersenpitkussens. Ik had ook al ergens gelezen dat die langer warmte afgeven, ze zijn makkelijk in microgolf op te warmen met een denk ik vergelijkbaar verbruik als de waterkoker, ze gaan denk ik langer mee, geen gevaar van morsen… Is er een reden waarom je die niet bespreekt in je artikel? Zijn er nog nadelen aan verbonden die ik niet zie of kunnen ze als een gelijkwaardig alternatief worden gezien?

Alvast bedankt, Thomas

Deze gewoonte ging gepaard met strikte regels. Zo sliepen de mannelijke bezoekers aan de ene kant van het bed, terwijl de dochters van de familie aan de andere kant lagen. Bron: Ekirch, A. Roger. At day’s close: night in times past. WW Norton & Company, 2006. ↩
https://www.encompassingdesigns.com/blog/hot-water-bottlesa-thing-of-the-past ↩
De “warmhoudpan” of “bedwarmer” was een metalen vat gevuld met hete kolen en voorzien van een lange steel. Het werd tussen de lakens geschoven en dan over het bed bewogen om alle hoeken te verwarmen voordat iemand erin stapte. Nog een andere oplossing om het bed te verwarmen was de zogenaamde “bedwagon”: een houten frame of slee, ontworpen om een pot met hete kolen te bevatten, die onder het bed werd geschoven en bedekt met een metalen laken. In tegenstelling tot een verwarmingspan, zorgde de bedwagen voor warmte gedurende de hele nacht. Zie: http://www.oldandinteresting.com/warming-the-bed.aspx ↩
Sommige steden hadden openbare systemen voor warmwatervoorziening. Zo telde de Nederlandse stad Rotterdam in de eerste helft van de twintigste eeuw honderden “waterdistilleerderijen” waar mensen emmers met warm water kwamen vullen voor huishoudelijk gebruik. China heeft een lange en voortdurende traditie om zijn burgers overal van warm water te voorzien - vooral om te drinken. In de jaren 1830 doken in de grote steden overal in de delta van de Yangtze kleine winkels met “laohuzao” of “tijgerkachels” op. Vandaag de dag heeft bijna elke overheidsinstantie, elk bedrijf en elk schoolkantoor in China een warmwatervoorziening - zelfs hogesnelheidstreinen hebben er een. Lees meer: https://www.sixthtone.com/news/1000919/the-history-behind-chinas-obsession-with-hot-water. ↩
Verhaart, Jacob, Michal Veselý, and Wim Zeiler. “Personal heating: effectiveness and energy use.” Building Research & Information 43.3 (2015): 346-354. https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09613218.2015.1001606 ↩
Deng, Qihong, et al. “Human thermal sensation and comfort in a non-uniform environment with personalized heating.” Science of the total environment 578 (2017): 242-248. ↩
Mishra, A. K., M. G. L. C. Loomans, and Jan LM Hensen. “Thermal comfort of heterogeneous and dynamic indoor conditions—An overview.” Building and Environment 109 (2016): 82-100. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360132316303560 ↩

Waarom ik geen nieuwe laptops meer koop

2021-08-31T00:00:00+02:00

Foto: Low-tech Magazine wordt geschreven en gepubliceerd op een ThinkPad X60s uit 2006.

Als freelance journalist – of kantoorklerk zo je wil – was ik er altijd van overtuigd dat ik een degelijke computer nodig had, en dat er voor kwaliteit betaald moet worden. Van 2000 tot 2017 versleet ik drie laptops die me in totaal zo’n 5.000 euro hebben gekost – ongeveer 300 euro per jaar over de hele periode. De gemiddelde levensduur van elk van die drie laptops was 5.7 jaar.

In 2017, ergens tussen het offline halen van mijn kantoor en mijn website, besloot ik geen nieuwe laptops meer te kopen. In plaats daarvan stapte ik over op een tweedehands toestel uit 2006 dat ik online kocht voor 50 euro. Met een nieuwe batterij, een eenvoudige hardware upgrade, en een software downgrade, doet de machine alles wat ik wil en nodig heb – en dat voor een totaalprijs van minder dan 150 euro.

Als mijn laptop uit 2006 het net zo lang volhoudt als mijn vorige drie machines – nog ongeveer 1 jaar te gaan – heeft hij slechts 26 euro per jaar gekost. Dat is ongeveer tien keer minder dan wat de vorige laptops me hebben gekost. Ook de milieuschade die wordt aangericht is tien keer kleiner.

Energie- en materiaalverbruik van een laptop

Volgens de meest recente levenscyclusanalyse kost de productie van een laptop tussen de 3.010 en 4.340 megajoule aan primaire energie – ontginning van het materiaal, productie en verkoop van het toestel inbegrepen. ¹

Elk jaar kopen we wereldwijd 160 à 200 miljoen laptops. Dat betekent dat de wereldproductie van laptops per jaar 480 à 868 petajoule aan energie kost, wat ongeveer gelijk is aan een kwart tot bijna de helft van alle energie die wereldwijd door zonnepanelen wordt geleverd (2.023 petajoule in 2018). ² Bovendien bevat een laptop een grote verscheidenheid aan materialen, waaronder mineralen die om economische, sociale, geochemische of geopolitieke redenen schaars zijn. ³⁴

Het produceren van microchips is een erg energie- en materiaalintensief proces, maar dat is slechts de helft van het verhaal. De hoge milieukost van een computer is ook het gevolg van de erg korte levensduur van de toestellen. De meeste laptops die we kopen dienen als vervanging van een ouder toestel. Laptops worden gemiddeld om de drie jaar (bedrijfstoestellen) tot vijf jaar (privétoestellen) vervangen. ³ Mijn 5.7 jaar per computer is dus geen uitzonderlijke situatie.

Energieverbruik laptops daalt niet

De studie die hierboven wordt geciteerd, dateert van 2011 en heeft betrekking op een laptop die in 2001 op de markt was: de Dell Inspiron 2500. Alle begrip als je denkt dat deze “meest recente analyse van de levenscyclus van een laptop” gedateerd is, maar dat is niet zo. Een studie uit 2015 laat namelijk zien dat de milieukost van een computer ongewijzigd blijft doorheen de tijd. ⁵

De wetenschappers haalden 11 soortgelijke laptops uit elkaar, gemaakt tussen 1999 en 2008. Ze wogen de verschillende componenten en maten het oppervlak aan silicium op de moederborden (alsook voor 30 DRAM-kaarten die tijdens dezelfde periode werden geproduceerd). Hieruit bleek dat de totale massa en de materiaalcompositie van de belangrijkste componenten – batterij, moederbord, harde schijf, geheugen – niet betekenisvol veranderden, ook al werden de productieprocessen steeds efficiënter.

De reden hiervoor is dat verbeteringen in de efficiëntie van de productieprocessen worden gecompenseerd door verbeteringen in de functionaliteit van de laptop, die steeds sneller en krachtiger wordt. Dezelfde dynamiek verklaart ook waarom nieuwe laptops geen lager elektriciteitsverbruik hebben in vergelijking met oudere toestellen: nieuwe laptops zijn efficiënter, maar die vooruitgang wordt gecompenseerd door de toename in rekenkracht en geheugen.

Beperkte levensduur

Dit alles betekent dat het vervangen van een oude laptop door een nieuwe laptop geen enkele voordeel biedt, noch voor het milieu, nog voor de consument. Wat wel loont, zowel voor de planeet als voor de portemonnee, is je laptop zo lang mogelijk gebruiken. Zeker nu laptops een volwassen technologie zijn, met meer dan voldoende rekenkracht. Slechts één probleem: wie probeert zijn of haar laptop langer dan een paar jaar te gebruiken, loopt al snel tegen een hoop frustraties aan. Ik schets mijn ervaringen hieronder, en ik veronderstel dat ze voor veel mensen herkenbaar zullen zijn.

Foto: De drie nieuwe laptops waar ik tussen 2000 en 2017 op werkte.

Mijn eerste laptop: Apple iBook (2000-2005)

In 2000, toen ik als freelance wetenschaps- en technologiejournalist aan de slag was bij Belgische kranten en tijdschriften, kocht ik mijn eerste laptop: een Apple iBook. Een kleine twee of drie jaar later wilde de oplader niet meer meewerken. Toen ik hoorde wat een nieuwe oplader kostte, was ik zodanig in shock door de prijs dat ik weigerde een nieuwe oplader te kopen. Opladers zijn erg goedkoop te produceren, maar Apple verkoopt ze (nog steeds) peperduur. In plaats daarvan slaagde ik erin de oplader nog enkele jaren te gebruiken: eerst door hem onder een stapel boeken te leggen, en toen dat niet meer werkte, door hem in een bankschroef te klemmen. Ik heb nooit meer iets van Apple gekocht.

Mijn tweede laptop: IBM ThinkPad R52 (2005-2013)

Toen de oplader het tenslotte helemaal opgaf in 2005, besloot ik op zoek te gaan naar een nieuwe laptop. Ik had maar één eis: de oplader moest lang meekunnen of op z’n minst goedkoop te vervangen zijn. Ik kreeg uiteindelijk meer dan wat ik zocht. Ik kocht een IBM Thinkpad R52 en het was liefde op het eerste gezicht. Mijn IBM laptop was de complete tegenpool van mijn iBook en niet enkel qua design (een rechthoekige, zwarte doos). Veel belangrijker: dit toestel was gebouwd om lang mee te gaan, om betrouwbaar te zijn, en om gerepareerd te kunnen worden.

Circulaire en modulaire producten zijn erg trendy tegenwoordig, maar mijn IBM Thinkpad was al circulair en modulair in 2005. Elk onderdeel kon verwijderd en vervangen worden, de robuuste behuizing (met stalen scharnieren) was ruim genoeg om grondige hardware upgrades door te voeren, en het toestel beschikt over elke connectie die je je maar kan inbeelden. Mijn Thinkpad uit 2005 werkt nog steeds, en ik ben ervan overtuigd dat hij nog 500 jaar kan blijven werken als er goed voor wordt gezorgd. Net als een pre-industriële windmolen, kan de levensduur van een IBM laptop eindeloos verlengd worden door gaandeweg elk onderdeel te vervangen. De vraag is dus niet hoe we naar een circulaire economie kunnen toegroeien, maar eerder waarom we er steeds verder van weg drijven.

De vraag is niet hoe we naar een circulaire economie kunnen toegroeien, maar eerder waarom we er steeds verder van weg drijven.

Mijn Thinkpad was een stuk duurder dan mijn iBook, maar dat geld ging tenminste naar een degelijk toestel en niet naar een schattig ontwerp. De oplader gaf geen problemen en toen ik hem tijdens een reis kwijt raakte, kon ik voor weinig geld een nieuwe kopen. Wist ik toen veel dat deze gelukkige aankoop een eenmalige gebeurtenis zou zijn.

Foto: De IBM ThinkPad R52 uit 2005.

Mijn derde laptop: Lenovo Thinkpad T430 (2013-2017)

We maken een sprong naar 2013. Ik woon ondertussen in Spanje en heb Low-Tech Magazine opgericht. Ik werk nog steeds op mijn IBM Thinkpad R52 uit 2005, maar er duiken stilaan wat problemen op. Die hebben niet zozeer te maken met de laptop zelf, maar met de software die erop draait.

Ten eerste verplicht Microsoft mij tot een upgrade van mijn besturingssysteem omdat Windows XP vanaf 2014 niet meer ondersteund zal worden. Ik heb geen zin om geld te besteden aan iets wat ik in feite niet wil, en bovendien zou het nieuwe besturingssysteem teveel rekenkracht en geheugen eisen van mijn oude laptop. Daarnaast had ik de indruk dat de laptop steeds trager werd. Kortom: ik trapte in de val die de hardware en software fabrikanten voor ons hebben opgezet, en besloot dat ik een nieuwe laptop nodig had.

Ondertussen was ik zo gehecht aan mijn Thinkpad, dat het me logisch leek om een nieuw model te kopen. Slechts één probleem: in 2005, net nadat ik mijn eerste Thinkpad had gekocht, werd de computerafdeling van IBM overgekocht door het Chinese bedrijf Lenovo, nu de grootste producent van laptops ter wereld. Chinese bedrijven staan niet bekend voor hun kwaliteitsvolle producten, maar aangezien de Thinkpads van Lenovo er net zo uit zagen als die van IBM, waagde ik mijn kans. Ik kocht een Lenovo Thinkpad T430 in April 2013 – aan een stevige prijs, maar ik ging ervan uit dat er voor kwaliteit betaald moet worden.

Helaas werd het bijzonder snel duidelijk dat ik een foute keuze had gemaakt. Om te beginnen moest ik de nieuwe laptop tweemaal terugsturen omdat de behuizing misvormd was. Toen ik uiteindelijk een toestel ontving dat niet kwakkelde op mijn schrijftafel, diende zich er snel een nieuw probleem aan: de toetsen van het toetsenbord kwamen los. Ik herinner me het ongeloof nog goed toen dat voor het eerst gebeurde. De IBM Thinkpad stond bekend om zijn robuuste toetsenbord. Als je het wilde breken, had je een hamer nodig. Lenovo vond dat duidelijk minder belangrijk en had het toetsenbord stilzwijgend vervangen door een inferieur alternatief. Ik kan een redelijk aggresieve typist zijn, maar ik heb nooit eerder een toetsenbord gebroken.

Misnoegd bestelde ik een vervangtoets voor 15 euro. In de maanden erna werden vervangtoetsen een vaste kost. Nadat ik meer dan 100 euro had uitgegeven aan plastic toetsen die snel opnieuw zouden afbreken, telde ik dat er 90 toetsen op het bord staan. Om die allemaal slechts één keer te vervangen had ik dus 1350 euro nodig. Ik vond een tijdelijke oplossing in een extern toetsenbord. Maar dat bleek onpraktisch, zeker als ik de laptop onderweg wilde gebruiken. En waarom koop je anders een laptop?

Ik kon er niet meer omheen: ik had een nieuwe computer nodig. Opnieuw. Maar welke dan? Zeker en vast geen toestel dat door Lenovo of Apple gemaakt was.

Foto: Om alle toetsen van mijn Lenovo T430 slechts één keer te vervangen had ik 1350 euro kunnen neertellen.

Mijn vierde laptop: IBM Thinkpad X60s (2017-nu)

Ik kon maar niet vinden wat ik zocht en besloot uiteindelijk terug te keren in de tijd. Het begon me te dagen dat nieuwe laptops van slechtere kwaliteit zijn dan oudere laptops, ook al hebben ze een veel hoger prijskaartje. Ik ontdekte dat Lenovo de toetsenborden verving in 2011 en begon veilingsites af te schuimen op zoek naar Thinkpads die voor 2011 gemaakt waren. Ik had mijn Thinkpad R52 uit 2005 van onder het stof kunnen halen, maar ik was intussen gewend geraakt aan een Spaans toetsenbord terwijl de R52 een Belgisch toetsenbord had.

In April 2017 koos ik uiteindelijk voor een tweedehands Thinkpad X60s uit 2006. ⁶ In December 2020 vierde deze laptop zijn 14de verjaardag – wat hem minstens drie keer ouder maakt dan de gemiddelde laptop. Ik heb de machine nu ongeveer 4,5 jaar in dienst. Het is een bijzonder compact en licht model (1,43 kg versus 3,2 kg voor de Thinkpad R52) dat vrijwel onverwoestbaar is. De laptop overleefde al een val van een tafel op een betonnen vloer. Het toetsenbord is mijn beste vriend.

Mijn X60S doet bijna alles wat ik wil dat hij doet. Ik schrijf mijn artikels, doe mijn research en onderhoud de websites allemaal op dit toestel. Ik heb de machine mee op het podium genomen om tijdens lezingen afbeeldingen te projecteren op een groot scherm. Het enige wat ontbreekt is een webcam. Maar dat is snel opgelost door de vervloekte laptop met de gebroken toetsen weer even in te schakelen, zodat het onding tenminste nog ergens voor dient. Ik zou ook een externe webcam kunnen aansluiten, of overschakelen naar een Thinkpad X200 uit 2008, een iets nieuwere versie van mijn X60s mét webcam.

Foto: Mijn ThinkPad X60s.

Hoe je van een oude laptop een nieuwe maakt

Het volstaat echter niet om gewoon een oude laptop te kopen. Het werkt alleen als je ook een upgrade doorvoert in de hardware, en tegelijk een downgrade doorvoert in de software. Vooral dat laatste is essentieel.

1. Gebruik zuinige software

Mijn laptop draait op Linux Lite, één van de vele open-source besturingssystemen die speciaal ontwikkeld zijn om op oude computers te draaien. Het gebruik van een Linux besturingssysteem is niet zomaar een suggestie. Een oude laptop oplappen doe je niet met Microsoft Windows of Apple OS, want dan loopt je machine vast nog voor je ze goed en wel hebt opgestart. De veroudering van laptops wordt in de eerste plaats aangedreven door steeds ‘zwaardere’ software, inclusief het besturingssysteem.

Linux Lite heeft geen flitsende visuals zoals de nieuwste Apple en Windows interfaces die wel hebben. Het heeft daarentegen een herkenbare grafische look zonder franjes, die allesbehalve voorbijgestreefd is. Het besturingssysteem neemt weinig ruimte in op de harde schijf en vraagt nog minder geheugen en rekenkracht. Het resultaat is dat een oude laptop, ondanks de beperkte presaties, toch vlot en snel werkt. Ik gebruik ook zuinige browers zoals Vivaldi en Midori, en maak gebruik van LibreOffice voor kantoortoepassingen. Bovendien worden de artikels voor de nieuwe website opgesteld en gepubliceerd in het uiterst zuinige tekstformaat (.txt).

Na zolang met Microsof Windows gewerkt te hebben, stond ik er versteld van hoe goed de Linux besturingssystemen werken – meer nog omdat je ze gratis kan downloaden en installeren. Daarbij steelt Linux geen persoonlijke gegevens, en probeert het je niet voor altijd aan een bepaald product te binden – in tegenstelling tot de nieuwste systemen van zowel Microsoft als Apple. Helaas biedt zelfs Linux geen 100% bescherming tegen veroudering. Zo zette Linux Lite dit jaar de ondersteuning voor computers met een 32-bit besturingssysteem stop, wat betekent dat ik nu op zoek moet naar een ander Linux systeem (of een iets nieuwere laptop).

2. Vervang de harde schijf door een solid-state drive

De laatste jaren heeft de veel snellere solid-state drive (SSD) de klassieke harde schijf (HDD) verdrongen. Hoewel je een oude laptop al kan oplappen door eenvoudigweg van besturingssysteem te veranderen, zorgt de switch van HDD naar SSD voor een enorm verschil. Met een nieuwe SSD – die je tussen de ongeveer 20 euro (120 GB) en 100 euro (960 GB) betaalt – heb je een toestel dat net zo snel werkt als een nieuwe laptop. Mensen lachen wel eens met mijn laptop, maar dat blijft niet duren als ze merken dat het ding sneller draait dan hun peperdure machine.

Hoe je een SSD installeert, is eenvoudig op te zoeken en net zo eenvoudig om te doen. Solid-state drives werken geruisloos en zijn beter bestand tegen fysieke schokken, maar zouden een kortere levensverwachting hebben dan klassieke harde schijven. Mijn SSD werkt intussen 4,5 jaar. Het lijkt erop dat zowel vanuit financieel als ecologisch standpunt de aankoop van een oude laptop met een nieuwe SSD een betere keuze is dan de aankoop van een volledig nieuwe laptop, ook als de SSD om de zoveel jaar aan vervanging toe is.

Reservelaptops

Ondertussen is mijn strategie geëvolueerd. In 2018 en 2020 kocht ik twee identieke modellen voor een gelijkaardige prijs, om ze als reservetoestellen en als bron voor reserveonderdelen te gebruiken. Sinds mijn oorspronkelijke aankoop botste ik op twee technische problemen. Na een jaar ging de ventilator stuk. Maar die werd snel hersteld in een rommelig IT-winkeltje in Antwerpen, uitgebaat door een man van Chinese afkomst.

Hij vertelde me dat mijn opgelapte ventilator nog een zestal maanden zou meegaan, maar het ding draait drie jaar later nog steeds. Het tweede probleem deed zich voor in 2019: de X60s weigerde plots zijn batterij op te laden. Mijn vervloekte laptop uit 2013 leed aan dezelfde kwaal. Het lijkt een vaker voorkomend probleem met Thinkpads, maar ik heb het nog niet kunnen oplossen. Het was ook niet echt nodig want ik neem nu één van mijn reservelaptops als ik buitenshuis wil of moet werken.

Foto: Drie identieke laptops uit 2006, allemaal in werkende staat, voor minder dan 200 euro.

Foto: Binnenin de Thinkpad X60s. Bron: Hardware Maintenance Manual.

De magische SD-card

Dit is het moment om mijn magische SD-kaart voor te stellen, een andere hardware upgrade die het gebruik van oude laptops sterk vereenvoudigt. Veel mensen bewaren hun persoonlijke bestanden op de harde schijf van hun computer en maken – als alles goed gaat – back-ups op externe schijven, kaarten, sticks, etc. Ik doe net het omgekeerde.

Al mijn data staat op een SD-kaart van 128 GB, die ik in eender welke van mijn Thinkpads kan stoppen. Vervolgens maak ik maandelijkse back-ups van die SD-kaart op externe opslagmedia. Ik maak ook regelmatige back-ups van bestanden waaraan ik op dat moment werk, die ik tijdelijk bewaar op de drive van de computer waarop ik werk. Deze methode is bijzonder handig en betrouwbaar gebleken, althans voor mij: ik verlies geen documenten meer door computerproblemen.

Een ander voordeel is dat ik op eender welke computer kan werken en niet afhankelijk ben van een bepaald toestel om toegang te hebben tot mijn werk. Eenzelfde voordeel krijg je door alles online te bewaren, maar SD-kaarten zijn een stuk duurzamer en werken bovendien zonder internetverbinding.

Zelfs als twee van mijn laptops het op dezelfde dag zouden begeven, kan ik nog steeds doorwerken op de derde alsof er niets aan de hand is. Alles wat ik moet doen is de SD-card in een ander toestel stoppen. Aangezien ik nu twee laptops afwissel – één met en één zonder batterij – kan ik ze ook op verschillende plaatsen achterlaten en van de ene naar de andere plek fietsen met enkel een SD-kaart op zak. Doe me dat maar na met je gloednieuwe, peperdure laptop. Ik kan mijn drie laptops ook naast elkaar zetten, als ik extra schermen nodig heb.

Een SD-kaart kan de prestaties van een oude laptop met een klassieke harde schijf ook sterk verbeteren. In dat geval is het dan ook niet echt nodig om de harde schijf door een solid-state drive (SSD) te vervangen. Mijn reservelaptop heeft geen SSD en werkt soms traag als ik zware websites bezoek. Daarentegen kan ik een map of een document in een oogwenk openen, omdat die op de SD-kaart wordt bewaard. De SD-kaart zorgt er ook voor dat de harde schijf vlot kan werken omdat ze quasi leeg is. Ik weet niet hoe eenvoudig het is bij andere laptops, maar al mijn Thinkpads hebben een gleuf voor SD-kaarten.

De kosten

Laten we dan eens een volledige kostenraming maken, inclusief de inverstering in reservelaptops en hardware-upgrades. Ik gebruik de huidige prijzen voor zowel SSD-schijven als SD-kaarten, die een stuk goedkoper zijn geworden sinds ik ze zelf kocht:

ThinkPad X60s: 50 euro
ThinkPad X60s reservelaptop: 60 euro
ThinkPad X60 reservelaptop: 75 euro
Twee vervangbatterijen: 50 euro
240 GB solid-state drive: 30 euro
128 GB SD-card: 20 euro
Totaal: 285 euro

Zelfs wanneer je het totaalpakket koopt, ben je amper 285 euro kwijt. Als ik ook nog twee SSD’s in de reservelaptops stop, dan wordt dat 345 euro. Voor die prijs kan je misschien wel de meest waardeloze nieuwe laptop kopen, maar in elk geval zitten daar geen twee reservetoestellen bij.

Kan je met deze drie laptops tien jaar verder, dan betaal je 28,50 euro per jaar. Mogelijks moet je hier en daar een SSD of een SD-kaart vervangen, maar dat zal het grote verschil niet maken. Bovendien bespaar je de milieuschade die de productie van een nieuwe laptop elke 5,7 jaar veroorzaakt.

Foto: Ik hoef de komende tien jaar geen nieuwe laptops meer te kopen.

Drijf het niet te ver

Hoewel ik mijn Thinkpad X60s als voorbeeld heb gebruikt, werkt dezelfde strategie net zo goed met andere Thinkpad-modellen – hier heb je een overzicht van alle modellen die ooit werden gemaakt – en met laptops van andere merken (waar ik niets van af weet). Als je liever niet via veilingssites op zoek gaat, kan je ook je dichtstbijzijnde tweedehandswinkel een bezoekje brengen, waar je waarschijnlijk nog garantie krijgt. De kans is groot dat je helemaal geen nieuwe laptop moet kopen, aangezien de meeste mensen thuis nog oude laptops hebben liggen.

Je hoeft niet noodzakelijk terug te keren naar 2006. Ik hoop dat het duidelijk is dat ik met mijn laptop uit 2006 een statement probeer te maken. Wellicht is een laptop uit 2006 zowat het verst dat je terug in de tijd kan gaan met behoud van werkcomfort. Mijn eerste poging was een Thinkpad X30 uit 2002, maar dat was een stap te ver. Die laptop gebruikt een ander type oplader, heeft geen gleuf voor SD-cards, en ik kreeg de Wifi niet aan de praat. Wie mijn methode wil volgen, kiest best een wat jonger toestel, bijvoorbeeld uit 2010. Dan heb je vaak al een webcam en een 64-bit architectuur. Vooral dat laatste maakt compatibiliteit met moderne software een stuk makkelijker. Je kan ook teruggaan naar de jaren 1990, maar dan zal je het zonder USB of Wifi moeten stellen.

De keuze van een laptop hangt ook af van wat je ermee wil doen. Als je een computer voornamelijk gebruikt om te schrijven, te surfen op het internet, te mailen, of voor licht entertainment, kan je het net zo goedkoop doen als ik. Doe je daarentegen grafisch of audiovisueel werk, wordt het ingewikkelder, al is het omdat je dan waarschijnlijk op een Apple computer werkt. In principe kan je op dezelfde manier te werk gaan, op een iets jongere en duurdere laptop dan de mijne, maar het werkt alleen als je naar een Linux besturingssysteem overstapt. Wat kantoorsoftware betreft is Linux veel beter dan commerciële aternatieven, maar helaas heb ik zelf geen ervaring met grafische Linux software. Het is een onderwerp voor een volgend artikel.

Dit is een hack, geen nieuw economisch model

Hoewel het groeikapitalisme ons nog decennialang zou kunnen voorzien van gebruikte laptops, is mijn strategie een hack en geen economisch model. Het is een manier om een economisch systeem te saboteren dat ons dwingt zoveel mogelijk te consumeren. Een veel betere oplossing is natuurlijk een ander economisch model, waarin alle laptops worden gebouwd als een Thinkpad uit 2010 of ouder. Als gevolg zou de verkoop van laptops flink dalen, maar dat is natuurlijk precies wat wenselijk is.

“Vooruitgang” in zowel hardware als software bepaalt het tempo waarmee computers gedateerd raken, maar tegenwoordig is vooral software de bepalende factor. Een computer van 15 jaar oud heeft alle hardware die je nodig hebt, maar is niet compatibel met de nieuwste (commerciële) software. Dit is niet alleen het geval voor besturingssytemen, maar voor elk type software, van games en kantoortoepassingen tot websites. Om laptops duurzamer te maken, zou dus vooral de sofware-industrie haar producten lichter moeten maken. Hoe lichter de software, hoe langer onze laptops meekunnen en hoe minder energie er nodig is om ze te produceren en te gebruiken.

Kris De Decker

Kathy Vanhout hielp mee bij de vertaling van dit artikel uit het Engels.

Foto’s: Jordi Manrique Corominas, Adriana Parra, Roel Roscam Abbing

Reacties

Jo

Beste Kris,

Gewoon even een opgestoken duim voor je artikel. Dit zou meer moeten gepubliceerd worden. Ik kan me er zó in vinden! Na een lange carrière bij Digital en IBM zocht ik voor privé gebruik een degelijk toestel zonder franjes. Ik kreeg uit de familie een niet meer gebruikte Thinkpad T61 uit 2007. Na het bijsteken van 1 MB RAM, het proper blazen van de ventilator, het vervangen van de batterij, het installeren van linux en libreoffice en het insteken van een recuperatie los toetsenbord was ik vertrokken met puike prestaties, een lage kost en inderdaad zonder de omknelling van Microsoft.

Philip

Ha,

Goed idee, die oude computer. Ik werk regelmatig thuis op een 12 jaar oude computer. Omdat de software, een zwaar cad-programma, op de computer op kantoor draait kan ik thuis volstaan met betrekkelijk eenvoudige middelen. Helaas was mijn scherm, intussen al meer dan twintig jaar oud, te klein om nog te functioneren. Daar heb ik dus weer iemand anders blij kunnen maken… de nieuwste hardware is in veel gevallen overbodig…

Groet, Philip

Obrecht Van Nevel

Goedenavond,

Zeer herkenbaar! Ik ben een beetje leek in de computerwereld. We kochten altijd een Apple in de overtuiging dat we dan “degelijk” investeerden. En degelijk betekent voor mij dan ook “voor lange tijd”! Net zoals de E-klasse van Mercedes uit de jaren ‘80. Die ging bijna een half leven mee! Maar net zoals de huidige Mercedes gaat Apple helemaal niet lang mee. Erger nog. Vrij snel, we spreken over ongeveer anderhalf jaar, begonnen hele kleine dingetjes te haperen of langzaam te gaan. In het begin valt dat nog niet erg op. En toch….. De airplay die we nu dus hebben zouden we niemand aanraden. Log, moeizaam, zelfs wifi vinden gaat moeilijker dan de Chinese gsm van minder dan 200€ die ik een jaar geleden kocht. Weeral blijkt hoe alles maar om een ding draait … We moeten kopen, kopen, en kopen….. Eigenlijk een heel triestige evolutie.

Volgende aankoop wordt in elk geval geen Apple meer. Heel veel geld voor weinig betrouwbaarheid. Om over service te zwijgen …

Dank voor je artikel!

Vriendelijke groet, Obrecht Van Nevel.

Gerard Faber

Beste Kris, een tijd heb ik ook zo gewerkt. Tweedehands laptop, linux erop, lekker werken. Totdat ik vanwege Corona veel online moest trainen. Dan heb je al gauw twee beeldschermen nodig, en toen bleek zelfs een zesde generatie i5 niet meer afdoende. Nu heb ik toch maar weer een snelle i7 op kosten van mijn werk aangeschaft.

Maar toch, als je geen gekke dingen doet, heb je nooit de nieuwste laptop nodig.

Met vriendelijke groet,

Gerard Faber.

Koen

Dag Kris,

een goed idee om ons per mail op de hoogte te houden !

Ik heb diezelfde strategie ondertussen ook al enkele jaren toegepast. Zij het met toestellen van minder ver terug in de tijd. “Nieuwe” computers koop ik steevast bij tweedehandslaptop.be, omdat die mensen ook een fysieke winkel en servicepunt hebben waar je kunt langs gaan, en ze die toestellen echt van binnen en van buiten kennen. Het eerste wat opvalt is de degelijkheid en de ordentelijkheid waarmee de toestellen inwendig zijn opgebouwd. Je ziet dat de toestellen in nieuwstaat werden aangekocht door bedrijven die absoluut geen enkel defect wilden hebben wat tot overlast van de IT-afdeling zou leiden. Als je die toestellen open maakt, en vergelijkt met de toestellen die gewoonlijk aan particulieren worden verkocht (sommige familie komt naar mij als er wat met de computer mis is), dan zijn de professionele toestellen netjes met metalen frames en met schroeven in mekaar gezet, terwijl de particuliere toestellen meer ineengeplakt zitten.

Een nadeel dat je door het gebruik van laptops niet zo veel hebt, maar waar ik wel mee geconfronteerd ben bij desktops, is dat VGA vroeger de standaard was, maar dat alles ondertussen Displayport (vind daar maar eens kabels voor in de doe-het-zelf) en hdmi is.

En inderdaad: Linux. Helaas werken heel wat streamingdiensten en ook de ID-kaartlezer niet (goed). Om die reden gebruik ik op een deel van de toestellen wel nog Windows 10. Met veel tromgeroffel krijg ik ondertussen de aankondiging dat Windows 11 er aan komt, waarbij enkele architecturen niet meer ondersteund zullen worden (al mijn computers dus).

Een computer gaat bij mij weg als het tien jaar is. De monitor die mijn vriendin gebruikt, is ondertussen wel al 17 jaar in gebruik, en doet het nog steeds onberispelijk. (vandaar het probleem met de VGA: op de nieuwere computers zit er geen VGA meer.)

Als allerlaatste puntje: door op die manier met je hardware om te gaan, weet je voor de volgende aankoop altijd perfect wat je echt nodig hebt, en kun je voor jezelf de beste keuze zelf maken. Ik vind dat dit zelfs een thema is dat in de eindtermen van de lagere school zou moeten zitten

Met vriendelijke groeten,

Koen.

philippe

Refurbed,ik koop dat ook, zogoed als nieuw.

Yves

Beste Kris,

Ik ben het volledig eens met het principe dat aangehaald wordt in jouw artikel, dat een laptop (of bij uitbreiding een pc in het algemeen) niet altijd het nieuwste van het nieuwste moet zijn. Ik kan me zelfs niet meer herinneren wanneer ik nog eens een nieuwe laptop gekocht heb, dat dateert ergens van de jaren 90.

Echter, waar ik niet mee akkoord kan gaan, is jouw visie op Apple wat dat betreft. Ik ben zeker geen Apple fanboy, heb de iPhone al jaren geleden afgezworen wegens te duur en ik voel me beter bij een betaalbare Android smartphone. Ook maak ik geen gebruik van het Apple cloudsysteem om niet gebonden te zijn. Maar wat laptops betreft, kan ik me niet vinden in wat je zegt. In 2014 kocht ik voor het eerst een MacBook Air i7, tweedehands, model mid 2012 voor €600. Met dat toestel heb ik nooit iets aan de hand gehad, ondanks zeer intensief gebruik. Begin 2020 heb ik een nieuwe batterij gekocht en geïnstalleerd voor €75, verder heb ik er €0 kosten aan gehad. Toen ik ‘m enkele maanden geleden verkocht, met een leeftijd van 9 jaar en door mij gebruikt gedurende bijna 7 jaar, werkte hij nog als nieuw, en heb ik er nog €250 voor gekregen. Ik heb nu opnieuw een tweedehands MacBook Pro gekocht, voor €650, model 2018, en hoop daarmee dezelfde weg op te gaan en er een jaar of 7 mee te doen. Daarnaast heb ik nog een kleine Air (11”) i5, van 2011, die heb ik eens op de kop getikt voor €220 met een kapotte batterij, wat me ook een kleine €70 n 20 minuten werk gekost heeft. Die gebruik ik ook al meer dan 5 jaar, zij het minder intensief.

Het gebruiksgemak van de Apple computers is - in vergelijking met wat ik voorheen had aan MS en Linux - naar mijn mening zeker een meerwaarde. En door met tweedehandsjes te werken is de kostprijs zeker niet overdreven. Mijn ervaring is in ieder geval dat de duurzaamheid niet moet onderdoen voor IBM (heb ook met Thinkpads gewerkt op het werk). Dat wilde ik toch even aanhalen.

Mvg,

Yves

Hans-jo Dankers

Hallo freelance journalist,

Ik maak een rekensom en bekritiseer jouw vergelijking. ca. €5000,- / 3 = €1650,- gemiddeld per laptop. Dat zijn extreem dure tekstverwerkers.

Ik heb een gecombineerde laptop, als ik die dubbel vouw, kan ik die gebruiken als een tablet. Daarmee kan ik niet alleen tekst verwerken, maar ook het zwaardere rekenprogramma, foto en video bewerken, tv bekijken (ik speel er geen spelletjes mee). Bovendien is het ook een mooie laptop. Had scherpe randjes, hetgeen gebruiks onprettig was, maar met een fijn nagelvijltje was dat snel opgelost. Ik heb deze ca. 4 jaar geleden gekocht voor nog geen €700,- en werkt nog steeds naar tevredenheid met een SSD opslag van 125GB.

Daarmee wil ik aangeven dat wat jij in eerste instantie van mening was, dat duur = goed (blijkbaar gebrek aan kennis) en toen naar 2e hands bent overgestapt (waarvan geen info. over vergelijkbare kwaliteit), moet ik reageren op deze oproep. Als jij op dergelijke manier vergelijkingen voorstelt, dan is mijn vertrouwen in jou weg !

Groet, Hans-jo Dankers

Claus de Zwaan

Beste medewerker van LT Magazine

Behalve hardware matige aanpassingen kan ook andere software wonderen doen. Ik heb goede ervaringen met Linux in plaats van Windows. Waar Windows regelmatig na een upgrade of update de ondersteuning voor bepaalde hardware gewoon maar laat vallen, blijft die onder Linux nog jaren ondersteund. Ik heb op die manier al een aantal keren laptops en desktops kunnen redden waarvan gedacht werd dat een bepaald onderdeel stuk was. Distributies als Linux Mint, Zorin Linux, of Ubuntu zijn erg gebruiksvriendelijk en maken overstappen tot een kleine hobbel. Ander voordeel is dat Linux helemaal gratis is en compleet met een berg prima software komt waar je anders flink voor zou moeten betalen. De hardware eisen om Linux te kunnen draaien zijn aanzienlijk lager waardoor je probleemloos nog op ‘stokoude’ bescheiden apparaten nog heel behoorlijk kunt werken. Ook herinstallatie is vaak een fluitje van een cent, als je het een beetje handig inricht kun je binnen een half uur alweer in de lucht zijn. Het is ook mogelijk om Linux en Windows naast elkaar te installeren, mocht je Windows toch nodig hebben voor een specifiek stukje soft of hardware. Met vriendelijke groet, Claus de Zwaan

Marc Roelant

Beste,

Ik heb momenteel een laptop die +/- 10 jaar oud is en die nog goed werkt, alleen de batterij heb ik 1x vervangen.

Windows heb ik verwijderd en Linux geinstalleerd. Met alle vrij beschikbare software die onder Linux draait heb ik meer dan genoeg, er bestaat een windows-emulator om windows-programmas onder te draaien…

Onderhouds- of upgrading kosten : 0,0 Euros.

Waaruit, denkt u, halen de software-giganten hun omzetten?

uit updates, software vernieuwingen ( meestal niet echt noodzakelijk ), en deze nieuwe software word dan geschreven voor zwaardere machines, zodat mensen verplicht worden om tegelijk hun hardware up te daten.

Ik snap niet waarom de professionele wereld zich blijft vastklampen aan de Windows-omgeving : - regematig nieuwe Windows versies => overschakeling = betalend - met elke nieuwe versie worden er bugs vastgesteld en zijn updates nodig => betalend - regelmatig worden er gaten in de beveiliging ontgekt en opgelapt die zware gevolgen kunnen hebben ( servers plat, .. ) => updates : betalend + werkuren verlies : kostprijs moeilijk in te schatten, maar wel een verlies. - de professionele windows-applicaties ( office, teken-pakketten, .. ) krijgen ook regelmatig updates => betalend hierbij gebeurt meer en meer dat data NIET meer downwards compatibel zijn

Bij de ontwikkeling van updates wordt er ook van uitgegaan dat die enkel nog draait op bepaalde minimale hardware, zoniet wordt uw systeem traag en onwerkbaar. =< men wordt dus gedwongen naar zwaardere hardware.

Tegenwoordig zijn ‘updates’ verouderd, maar wordt gewerkt via de ‘cloud’, maw men heeft een nieuwere techniek geimplementeerd om mensen naar software-abonnementen te duwen => jaarlijks betalend ( alweer windows-omgeving .. )

waar we naar toe evolueren is dat mensen een PC kunnen kopen, maar bijna verplicht zullen zijn om er bijkomende onderhoudscontracten voor hard- en software en configurati-)ondersteuning , en de obligate verzekering bij te nemen.

De eerste vraag bij aanschaf zou altijd moeten zijn : wat wil ik ermee doen ? en niet meegaan in toeters en bellen en hypes.

Hoogachtend,

Met Vriendelijke Groeten, Marc Roelant

Dirk Sonck

Hartelijk dank voor dit artikel, Kris, ik heb er van genoten en het maakt mij blij dat ik niet de enige ben die probeert een beetje tegen de stroom in te blijven varen.

Ed Romeijn

Ben je hiermee al bekend?

https://now.getxtra-pc.io/?ci=14484480851&ai=132310864771&de=m&dm=&cr=542665214823&ts=ytv&kw=&ac=4825081799&gclid=CjwKCAjwvuGJBhB1EiwACU1AiUaagv6Hr1V3ErbhJcX8GS0gycBrbI5eA30vNwJ3bwzniFJnvHqJixoCUn0QAvD_BwE

Theo Koster

Beste Kris,

Prachtig artikel en ditem keuzes. Ik ben totaal geen techneut maar ben van plan hetzelfde de gaan (laten) doen.

Hartelijke groet,

Theo Koster (Giethoorn/Nederland)

Nico Somers

Hallo Kris,

Ik las je artikel en moet zeggen dat ik hetzelfde heb gedaan met ‘afgeschreven’ laptops van mijn werkgever. Echter heb ik geen USB stick gekocht, maar mijn verwijderde hard disk herbruikt als draagbaar exemplaar. Je kan dit doen door de schijf hierin te plaatsen:

https://m.nl.aliexpress.com/item/4000084552053.html?trace=wwwdetail2mobilesitedetail

Hopelijk ben je hier iets mee

met vriendelijke groeten,

Nico Somers

kris de decker

@ Yves

Ik heb inderdaad geen ervaring met nieuwere Apple laptops, het enige model waarop ik ooit heb gewerkt dateert van 2000 — het was hun eerste laptop. Ik zie dat mensen rondom mij best wel langer dan 3 tot 5 jaar werken met hun nieuwere MacBooks. En Apple software is qua gebruiksgemak zeker een klasse apart.

Niettemin is Apple één van de pioniers als het gaat om het saboteren van reparatie, en allerlei trucs uithaalt om de consument tot een vervangingsaankoop te dwingen. Dat gaat van het gebruik van speciale schroefjes (waar geen schroevendraaier voor bestaat) tot het opzettelijk vertragen van smartphones. Een Apple laptop is daarmee het spiegelbeeld van een oude IBM THinkpad, waar de consument zelfs een dikke reparatie handleiding bij kreeg.

Daarom ben ik, afgezien van mijn persoonlijke ervaring, nog steeds geen fan van Apple. Zeker omdat ze een pioniersrol vervullen en hun vuile trucjes dus doorsijpelen naar andere fabrikanten.

@ Hans-jo

Nochtans is dat wel degelijk de aankoopprijs van de drie laptops die ik kocht. Laptops zijn goedkoper geworden sinds begin jaren 2000. Maar voor topmodellen, bijvoorbeeld een 13 inch MacBook Pro, betaal je nieuw nog steeds 1400 tot 1700 euro, toch heel erg vergelijkbaar met mijn gemiddelde 1650 euro per laptop. Een 16-inch MacBook Pro kost zelfs 2.700 tot 3.200 euro. Je kan nog steeds heel veel geld uitgeven aan een laptop.

@ Ed

Die aanpak was me nog niet bekend, interessant !

@ nico

Voor alle duidelijkheid: ik gebruik geen USB-stick, maar een SD-card. Maar er zijn inderdaad meer mogelijkheden.

Philipp

Uitstekend artikel, helder en rationeel.

Klein detail betreffende je T430. Waarom een nieuwe toets kopen als je voor een paar euro een klavier kan kopen ? In Frankrijk kan je op de 2ehandsmarkt massas QWERTY klavieren vinden, aangezien de Fransen die eruit gooien ten voordele van hun AZERTY

Het vervangen van een T430 klavier is een niemendalletje.

De T430 is een oerdegelijke modulaire machine die je eindeloos kan upgraden.

Voor pakweg 250 euro koop je een machine met goede batterij, SSD en 8giga ram Meer dan voldoende voor de doorsnee gebruiker, gamers niet meegeteld.

Philipp

Deng, Liqiu, Callie W. Babbitt, and Eric D. Williams. “Economic-balance hybrid LCA extended with uncertainty analysis: case study of a laptop computer.” Journal of Cleaner Production 19.11 (2011): 1198-1206. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0959652611000801 ↩
International Renewable Energy Agency (IRENA). https://www.irena.org/solar ↩
André, Hampus, Maria Ljunggren Söderman, and Anders Nordelöf. “Resource and environmental impacts of using second-hand laptop computers: A case study of commercial reuse.” Waste Management 88 (2019): 268-279. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0956053X19301825 ↩↩
Bihouix, Philippe. The Age of Low Tech: Towards a Technologically Sustainable Civilization. Policy Press, 2020. https://bristoluniversitypress.co.uk/the-age-of-low-tech ↩
Kasulaitis, Barbara V., et al. “Evolving materials, attributes, and functionality in consumer electronics: Case study of laptop computers.” Resources, conservation and recycling 100 (2015): 1-10. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0921344915000683 ↩
Lenovo nam IBM’s PC business over in 2005, strinkt genomen, kocht ik dus een Lenovo Thinkpad X60s. Maar de hardware was toen nog niet aangepast en de laptops hadden zowel IBM als Lenovo als merknaam op hun behuizing staan. Mijn reservelaptop, een quasi-identiek model van hetzelfde jaar (X60 in de plaats van X60s) draagt nog geen enkele vermelding van Lenovo. ↩

Hoe ontwerp je een zeilschip voor de 21ste eeuw?

2021-05-23T00:00:00+02:00

Aan boord van het schip Garthsnaid. Foto: Allan C. Green, circa 1920.

Het zeilschip is een schoolvoorbeeld van duurzaamheid. Gedurende 4.000 jaar hebben zeilschepen passagiers en vracht over zeeën en oceanen vervoerd zonder een druppel fossiele brandstoffen te verbruiken. Als we wereldwijd willen blijven reizen en handel voeren in een koolstofarme samenleving, zijn zeilschepen het evidente alternatief voor containerschepen, bulkschepen en vliegtuigen.

Het zeilschip is echter geen klimaatneutrale technologie per definitie. Gedurende het grootste deel van de geschiedenis werden zeilschepen uit hout gebouwd, maar daar werden vaak volledige wouden voor omgehakt, en die kregen niet altijd de kans om zich te herstellen. In de late negentiende en vroege twintigste eeuw werden zeilschepen steeds vaker uit staal gebouwd, en daar hoort ook een aanzienlijke ecologische voetafdruk bij.

De koolstofneutraliteit van zeilen in de 21ste eeuw is nog minder vanzelfsprekend. Dat komt omdat wij grondig veranderd zijn sinds de hoogdagen van de zeilvaart. In vergelijking met onze voorouders stellen we veel hogere eisen op het vlak van veiligheid, comfort, gemak en netheid. Deze hogere standaarden zijn moeilijk te bereiken als een zeilschip geen dieselmotor aan boord heeft.

Heropleving van de zeilvaart

Het zeilschip staat sinds een jaar of tien weer in de belangstelling, voornamelijk voor het transport van goederen. In 2009 begon het Nederlandse bedrijf Fairtransport met het vervoer van vracht tussen Europa en Amerika met de Tres Hombres, een zeilschip dat gebouwd werd in 1943. Het bedrijf is nog steeds actief en heeft sinds 2015 een tweede schip in dienst, de Nordlys (gebouwd in 1873).

Sindsdien hebben andere bedrijven zich op de zeilvracht geworpen. In 2016 begon het Duitse bedrijf Timbercoast met het vervoer van vracht met de Avontuur, een schip gebouwd in 1920. ¹ In 2017 startte de Franse Blue Schooner Company met het transport van vracht met de Gallant, een zeilschip uit 1916. ² Al deze zeilschepen werden gebouwd in de negentiende of twintigste eeuw, en werden later gerestaureerd. Maar als we terug op grote schaal zeilschepen in willen zetten, dan zullen we ook nieuwe schepen moeten bouwen. ³

De Noach, gebouwd in 1857.

Momenteel worden er tenminste twee geheel nieuwe zeilschepen ontwikkeld: de Ceiba en de EcoClipper500. Het eerste schip wordt gebouwd in Costa Rica door het bedrijf Sailcargo. Het schip wordt gebouwd uit hout en is geïnspireerd door een Fins schip uit de twintigste eeuw. Het tweede schip wordt gebouwd door het bedrijf EcoClipper, dat geleid wordt door één van de stichters van het Nederlandse FairtTransport, Jorne Langelaan. Hun EcoClipper500 is een stalen replica van een Nederlands clipperschip uit 1857: de Noach.

“Een historisch ontwerp is niet noodzakelijk beter”, zegt Jorne Langelaan, “maar je weet wel zeker dat het werkt. Een nieuw design is meer een gok. Bovendien is de ontwikkeling van zeilschepen in de 20ste en 21ste eeuw vooral gericht op snelle zeiljachten, wat een heel ander verhaal is vergeleken met schepen die vracht moeten kunnen vervoeren. ”

Deze twee schepen – één in aanbouw en één in de ontwerpfase – hebben het potentieel om het vrachtvervoer per zeilschip een stuk goedkoper te maken. Dat komt omdat ze een veel grotere laadcapaciteit hebben dan de zeilschepen die nu worden ingezet. Naarmate een schip langer wordt, neemt de laadcapaciteit meer dan evenredig toe.

De EcoClipper500 is een replica van de Noach.

De 46 meter lange Ceiba wordt aangedreven door 580 m2 zeiloppervlak en kan 250 ton vracht meenemen. De 60 meter lange EcoClipper500 wordt aangedreven door bijna 1.000 m2 zeiloppervlak en kan 500 ton vracht meenemen. Ter vergelijking, de Tres Hombres is met haar lengte van 32 meter niet zo veel korter, maar kan slechts 40 ton vracht meenemen — twaalf keer minder dan de EcoClipper500. Een groter schip is ook sneller en heeft in verhouding minder manschappen nodig. De Tres Hombres vaart met een bemanning van 7 personen, terwijl de EcoClipper500 slechts een iets grotere bemanning van 12 personen heeft.

Levenscyclusanalyse van een zeilschip

Hoewel de EcoClipper500 nog in de ontwerpfase zit, is het schip de focus van dit artikel. De reden daarvoor is dat het bedrijf een levenscyclusanalyse van het schip heeft uitgevoerd alvorens het te bouwen. ⁹ Voor zover ik weet, is dit de eerste levenscyclusanalyse van een zeilschip. Het onderzoek besluit dat het ongeveer 1.200 ton CO2 kost om het schip te bouwen.

De helft van die emissies wordt veroorzaakt tijdens de staalproductie, en ongeveer een derde ontstaat tijdens de werkzaamheden op de scheepswerf. Verf en elektrische en elektronische systemen zijn elk verantwoordelijk voor ongeveer 5% van de uitstoot. De emissies die ontstaan bij de productie van de zeilen zijn niet inbegrepen omdat er geen wetenschappelijke data voorhanden zijn, maar een snelle berekening (voor zeilen op bases van aramide vezels) leert dat hun bijdrage tot de totale uitstoot erg klein is. ⁴

De EcoClipper500 heeft een CO2-voetafdruk van 2 gram CO2 per tonkilometer, vijf keer minder dan de CO2-voetafdruk van een containerschip.

Als deze 1.200 ton emissies worden uitgespreid over een verwachte levensduur van 50 jaar, dan heeft de EcoClipper500 een CO2-voetafrduk van ongeveer 2 gram CO2 per ton-kilometer vracht, besluit onderzoeker Andrew Simons, die de levenscyclusanalyse uitvoerde. Dat is ongeveer vijf keer minder dan de CO2-voetafdruk van een containerschip (10 gram CO2/ton-km) en drie keer minder dan een die van een bulkschip (6 gram CO2/ton-km). ⁵

Aan boord van de ‘Parma’. Alan Villiers, 1932-33. Het werk van Villiers documenteert de zeilvaart in het begin van de twintigste eeuw, vlak voor ze verdween.

Het vervoer van 1 ton vracht over een afstand van 8.000 km (ruwweg de afstand tussen de Caribische eilanden en Nederland) zou met de EcoClipper500 16 kg CO2 kosten. Met een containerschip wordt dat 80 kg en met een bulkschip 48 kg. De verhoudingen zijn gelijkaardig voor andere milieu-factoren, zoals aantasting van de ozonlaag, ecotoxiciteit, luchtverontreiniging, enzovoort.

Hoewel het zeilschip een overtuigend voordeel behaalt, is het niet zo groot als je zou verwachten. Ten eerste, zoals Simons uitlegt, is er het verschil in schaalgrootte. Een containerschip of bulkschip geniet ten opzichte van de EcoClipper500 dezelfde voordelen als de EcoClipper500 geniet ten opzichte van de Tres Hombres. Het kan veel meer vracht vervoeren — gemiddeld 50.000 ton in plaats van 500 ton — en heeft slechts een iets grotere bemanning van 20-25 mensen nodig. ⁶

Ten tweede zijn schepen op fossiele brandstoffen sneller dan zeilschepen, wat betekent dat er minder schepen nodig zijn om een bepaalde hoeveelheid vracht over een bepaalde tijdspanne te vervoeren. Het oorspronkelijke schip waarop de EcoClipper500 is gebaseerd, legde de afstand tussen Nederland en Indonesië af in 65 tot 78 dagen, terwijl een containerschip het vandaag in ongeveer de helft van de tijd doet (via een kortere weg door het Suezkanaal).

Een vloot van zeilschepen

Er zijn twee manieren om de CO2-uitstoot van een zeilschip verder te verlagen. De eerste manier is het schip uit hout te bouwen, zoals de Ceiba. Als het bos de kans krijgt om zich te herstellen (wat de bouwers van de Ceiba hebben beloofd), dan kan zo’n schip zelfs CO2 uit de atmosfeer halen. Er is echter een goede reden waarom de EcoClipper500 uit staal wordt gebouwd: het bedrijf wil niet 1 zeilschip bouwen, maar een hele vloot zeilschepen. Jorne Langelaan: “Er zijn tegenwoordig maar weinig scheepswerven die houten schepen kunnen bouwen. Staal maakt het makkelijker om in een kortere periode een vloot op te bouwen. ”

Een mogelijk compromis zou een composietconstructie zijn, waarbij een stalen skelet is bekleed met een houten kiel, planken en dek. Andrew Simons: “Dit zou de ecologische voetafdruk van de bouw met ongeveer de helft verminderen. Het zou ook haalbaar kunnen zijn om de bovenbouw en sommige mastsecties en andere delen van het tuigage te maken van hout in plaats van staal.”

Op het dek van de ‘Parma’ tijdens een storm. Alan Villiers, 1932-33.

Naar de toekomst toe is er een tweede mogelijkheid om de emissies van een zeilschip verder te verlagen: nog grotere schepen bouwen. Terwijl de EcoClipper500 een veel grotere laadcapaciteit heeft dan de zeilschepen die nu worden gebruikt, gaat het zeker niet om het grootste zeilschip dat ooit werd gebouwd. Historische schepen zoals de Great Republic (5.000 ton laadvermogen), de Parma (5.300 ton), de France II (7.300 ton), en de Preussen (7.800 ton), waren meer dan 100 meter lang en konden meer dan tien keer zoveel vracht meenemen als de EcoClipper500. Langelaan droomt al van een EcoClipper3000.

Passagiers

De meeste zeilende vrachtschepen die tegenwoordig over de oceanen reizen, kunnen ook een aantal passagiers vervoeren. Als de EcoClipper500 volledig is geladen met vracht biedt het schip plaats aan 12 bemanningsleden, 12 passagiers en 8 stagiaires (passagiers die leren zeilen). Indien het bovendek niet voor vracht wordt gebruikt, kunnen nog 28 stagiaires mee, zodat het schip tot 60 mensen aan boord kan hebben (met een kleiner laadvolume: 480 m3 in plaats van 880 m3).

De CO2-voetafdruk voor passagiers bedraagt 10 g per passagierskilometer, vergeleken met ongeveer 100 g per passagierskilometer in een vliegtuig.

Bijgevolg, en aangezien oceaanstomers zijn verdwenen, wordt de EcoClipper500 ook een alternatief voor het vliegtuig. Volgens de resultaten van de levenscyclusanalyse bedraagt de CO2-voetafdruk voor passagiers op de EcoClipper500 10 gram per passagierskilometer, vergeleken met ongeveer 100 gram per passagierskilometer in een vliegtuig. Het vervoeren van één passagier levert dus evenveel CO2-uitstoot op als het vervoeren van 1 ton vracht.

Wel of geen motor?

Belangrijk is dat de levenscyclusanalyse van de EcoClipper500 ervan uitgaat dat er geen dieselmotor aan boord is. Op een zeilschip kan een dieselmotor twee doelen dienen, die kunnen worden gecombineerd. Ten eerste kan het schip worden voortbewogen als er geen wind is of als de zeilen niet kunnen worden gebruikt, bijvoorbeeld bij het verlaten of binnengaan van een haven. Ten tweede kan een dieselmotor in combinatie met een generator elektriciteit produceren voor het dagelijks leven aan boord van het schip.

Tijdens het grootste deel van de geschiedenis was het energieverbruik aan boord van een zeilschip niet al te problematisch. Er was brandhout om te koken en te verwarmen, en er waren kaarsen en olielampen als verlichting. Er waren geen koelkasten voor voedselopslag, geen douches of wasmachines om te wassen en schoon te maken, geen elektronische instrumenten voor navigatie en communicatie, geen elektrische pompen in geval van lekkage of brand.

In deze tijd hebben we echter hogere normen op het gebied van veiligheid, gezondheid, hygiëne, thermisch comfort en gemak. Het probleem is dat deze hogere normen moeilijk haalbaar zijn als het schip geen motor heeft die op fossiele brandstoffen draait. Moderne verwarmingssystemen, kooktoestellen, warmwaterketels, koelkasten, diepvriezers, verlichting, veiligheidsapparatuur en elektronische instrumenten hebben allemaal energie nodig om te werken.

Bemanningslid van de ‘Parma’ met een model van het schip. Alan Villiers, 1932-33.

Moderne zeilschepen gebruiken vaak een dieselmotor om die energie te leveren (en indien nodig het schip voort te bewegen). Een voorbeeld is de Avontuur van Timbercoast, die een motor van 300 pk, een generator van 20 kW en een brandstoftank van 2.330 liter heeft. Grote zeilende opleidingsschepen en cruiseschepen hebben meerdere motoren en generatoren aan boord. De 48 meter lange Brig Morningster heeft bijvoorbeeld een motor van 450 pk en drie generatoren met een totaal vermogen van 100 kW, terwijl de 56 meter lange Bark Europa twee motoren van 365 pk en drie generatoren heeft — en honderden liters olie per dag verstookt.

Afhankelijk van de levensstijl van de mensen aan boord, kan de uitstoot per passagierskilometer stijgen tot of zelfs hoger liggen dan die van een vliegtuig.

Bij het berekenen van de ecologische voetafdruk van een zeiltocht moet uiteraard ook rekening worden gehouden met de emissies en andere vervuilende stoffen van deze motoren. Afhankelijk van de levensstijl van de mensen aan boord, kan de uitstoot per passagierskilometer stijgen tot of zelfs hoger liggen dan die van een vliegtuig. In mindere mate verhoogt het elektriciteitsverbruik aan boord ook de uitstoot van vrachtvervoer.

Energieverbruik aan boord van een zeilschip

De EcoClipper500 heeft geen dieselmotor aan boord, wat een tweede reden is om ons op dit schip te concentreren. Het is duidelijk dat een zeilschip zonder motor haar reis niet kan voortzetten als er geen wind is. Dit is eenvoudig op de ouderwetse manier op te lossen: de EcoClipper500 blijft waar ze is totdat de wind terugkeert. Een schip zonder motor heeft ook sleepboten nodig — die meestal op fossiele brandstoffen werken — om havens in en uit te varen. Voor de EcoClipper500 zijn deze sleepdiensten goed voor 0,3 g/tkm van de totale CO2-voetafdruk van 2 g/tkm.

Zonder dieselmotor moet het schip ook alle energieverbruik aan boord opwekken uit lokale energiebronnen, en dat is de grootste uitdaging. Hernieuwbare energie is niet altijd beschikbaar en heeft een lage vermogensdichtheid in vergelijking met fossiele brandstoffen, wat betekent dat er meer ruimte nodig is om een bepaalde hoeveelheid stroom op te wekken. Dat is op zee nog problematischer dan op land.

Onderhoudswerken aan boord van de ‘Parma’. Alan Villiers, 1932-33.

Om de EcoClipper500 zelfvoorzienend te maken in termen van energieverbruik, besliste EcoClipper om niet al het energieverbruik elektrisch te maken. Dat is vooral belangrijk voor de productie van hoge temperaturen, die niet kunnen worden geleverd door elektrische warmtepompen. Het schip zal een pelletkachel aan boord hebben om de ruimte te verwarmen, evenals een biovergister — nooit eerder op een schip gebruikt — om afval om te zetten in gas om te koken. Thermische isolatie van het schip is een andere prioriteit.

Niettemin, zelfs met pelletkachel en biovergister (die zelf elektriciteit nodig hebben om te werken), en met thermische isolatie, kan het energieverbruik op het schip oplopen tot 50 kilowattuur elektriciteit per dag (een vermogen van gemiddeld 2 kW). Het betreft een “worst case normale operatie” scenario, waarbij het schip bij koud weer vaart, met 60 mensen aan boord. Het stroomverbruik zal lager zijn bij warmer weer en/of wanneer er minder mensen worden meegenomen. Tijdens een noodsituatie kan de vermogensbehoefte oplopen tot 8 kW, terwijl er in slechts drie uur tijd meer dan 24 kWh aan energie nodig kan zijn.

Hydrogeneratoren

Hoe kan deze energie lokaal worden geproduceerd? Zonnepanelen en windturbines zijn maar een klein deel van de oplossing. Voor het produceren van 50 kWh energie per dag zou minimaal 100 vierkante meter aan zonnepanelen nodig zijn, waarvoor op een 60 meter lang zeilschip weinig ruimte is. Kwetsbaarheid en beschaduwing door de zeilen zorgen voor extra problemen. Windturbines kunnen in het tuigage worden bevestigd, maar hun vermogen is ook beperkt. Het lage potentieel van zonne- en windenergie wordt gedemonstreerd door het eerder genoemde zeilschip Avontuur. Dat heeft een generator van 20 kW, aangedreven door de dieselmotor, maar slechts 2,1 kW aan zonnepanelen en 0,8 kW aan windturbines.

De hydrogenerator is de enige hernieuwbare lokale energiebron die een groot zeilschip van voldoende energie kan voorzien voor het gebruik van moderne technologie aan boord.

De hydrogenerator is de enige hernieuwbare lokale energiebron die een groot zeilschip van voldoende energie kan voorzien voor het gebruik van moderne technologie aan boord. Hydrogeneratoren worden onder de romp bevestigd en werken als een omgekeerde scheepspropeller. In plaats van dat de propeller het schip aandrijft, drijft het schip de propeller aan, die een generator laat draaien die elektriciteit produceert. Ondanks naam en uiterlijk is de hydrogenerator eigenlijk een vorm van windenergie: de zeilen drijven de propellers aan. Dit werkt natuurlijk alleen maar als het schip snel genoeg vaart.

Aan boord van de Parma. Alan Villiers, 1932-33.

De EcoClipper500 zal worden uitgerust met twee grote hydrogeneratoren, waarvoor Simons het vermogen bij verschillende snelheden heeft berekend, rekening houdend met het feit dat de extra weerstand die ze produceren het schip enigszins vertraagt. Hij concludeert dat de EcoClipper500 met een snelheid van minimaal 7,5 knopen moet varen om voldoende elektriciteit op te wekken. Bij die snelheid produceren de hydrogeneratoren ongeveer 2.000 watt aan vermogen, wat neerkomt op ongeveer 50 kWu elektriciteit per dag (24 uur varen).

Bij een lagere snelheid van 4,75 knopen produceren de generatoren 350 watt, wat neerkomt op 8,4 kWu energie over een periode van 24 uur — slechts 1/6 van de maximaal benodigde energie. Langs de andere kant produceren de hydrogeneratoren bij hogere snelheden meer energie dan nodig is. Met een snelheid van bijna 10 knopen leveren ze 120 kWhu/dag, bij een snelheid van 12 knopen wordt dit 182 kWu/dag — 3,5 keer meer dan nodig is.

Zoutwaterbatterijen

De EcoClipper500 kan een topsnelheid behalen van iets meer dan 16 knopen — het dubbele van de minimumsnelheid die nodig is om voldoende vermogen te genereren. Deze topsnelheid zal maar zelden behaald worden, omdat ze een kalme zee en een harde wind uit de goede richting vereist. Desalniettemin vaart het schip bij goede windcondities gemakkelijk snel genoeg om alle elektriciteit voor gebruik aan boord te produceren.

Goede windcondities kunnen dagen duren, vooral op zee, waar de wind krachtiger en voorspelbaarder is dan op het land. Ze zijn echter niet gegarandeerd, en het schip zal bij momenten ook met een lagere snelheid varen, of zich in een windstilte bevinden — en dan zijn hydrogeneratoren net zo nutteloos als zonnepanelen in het midden van de nacht.

Als er geen wind is, heeft de EcoClipper500 een dubbel probleem: het schip kan de reis niet voortzetten én heeft geen energie om het leven aan boord te onderhouden.

Als er geen wind is, heeft de EcoClipper500 een dubbel probleem: het schip kan de reis niet voortzetten én heeft geen energie om het leven aan boord te onderhouden. Het eerste probleem is eenvoudig op te lossen, maar het tweede is dat niet. Het leven aan boord gaat door, en dus is er een voortdurende behoefte aan stroom. Om hierin te voorzien heeft het schip energieopslag nodig.

Om genoeg energie te hebben tijdens drie dagen windstilte bij koud weer zou een energieopslag van 150 kilowattuur nodig zijn, zonder rekening te houden met laad- en ontladingsverliezen. Voor vijf of zeven dagen energieverbruik aan boord is 250 tot 350 kilowattuur opslag nodig. Voor noodgebruik is nog eens 25 kilowattuur aan energieopslag nodig.

Onderhoud aan boord van de ‘Parma’. Alan Villiers, 1932-33.

Het ontbreken van een motor, generator en brandstoftank bespaart ruimte aan boord, maar dit voordeel kan snel weer verloren gaan wanneer men begint met het toevoegen van batterijen voor de hydrogeneratoren. Lithium-ionbatterijen zijn erg compact, maar kunnen niet als duurzaam worden beschouwd en brengen veiligheidsrisico’s met zich mee. Daarom zien Jorne Langelaan en Andrew Simons meer potentieel in — heel toepasselijk — zoutwaterbatterijen. Die zijn niet-ontvlambaar, niet-giftig, makkelijk te recyclen, en gaan meer dan 15 jaar mee. Net als de biovergister zijn ze nog nooit eerder op een zeilschip gebruikt.

In tegenstelling tot lithium-ionbatterijen zijn zoutwaterbatterijen groot en zwaar. Een zoutwaterbatterij met een energieopslag van één kilowattuur weegt 60 kilogram. Voor een energieopslag van 150 kilowattuur zijn dus 9 ton batterijen nodig, voor een energieopslag van 350 kilowattuur wordt dat 21 ton. Toch steekt dit gunstig af bij het totale laadvermogen (500 ton) en kunnen de accu’s als ballast dienen als ze in het onderste deel van de scheepsromp worden geplaatst. De benodigde ruimte is ook niet al te problematisch. Zelfs een energieopslag van 350 kilowattuur vereist slechts 29 m3 ruimte, wat beperkt is in vergelijking met het laadvolume van 880 m3.

De emissies die vrijkomen bij de fabricage van de hydrogeneratoren, biovergister en batterijen worden niet meegenomen in de levenscyclusanalyse van het schip, omdat er geen gegevens beschikbaar zijn. Deze emissies moeten echter relatief klein zijn. Hydrogeneratoren hebben een veel hogere vermogensdichtheid dan windturbines en zonnepanelen, en dus een relatief laag energieverbruik voor de productie. Een snelle berekening leert dat de CO2-voetafdruk van 350 kilowattuur zoutwaterbatterijen ongeveer 70 ton CO2 bedraagt (tegenover1.200 ton CO2 voor het volledige schip). ⁷

Menskracht

Er is nog een hernieuwbare energiebron en energieopslag aan boord van de EcoClipper500, en dat zijn de mensen zelf. Net als de pelletkachel en de biovergister kan het gebruik van menskracht de behoefte aan elektriciteit verminderen. Tegenwoordig hebben vrachtschepen en de meeste grote zeilschepen elektrische of hydraulische lieren, pompen en stuurinrichting, waardoor handarbeid wordt bespaard ten koste van een hoger energieverbruik. EcoClipper houdt daarentegen zoveel mogelijk vast aan een manuele bediening van het schip.

De bemanning van de Parma bedient de kaapstander voor het anker. Alan Villiers, 1932-33.

Daarbij overwegen Simons en Langelaan de toevoeging van enkele roeimachines, gekoppeld aan generatoren, om op die manier noodstroom te produceren. Twee roeimachines kunnen ongeveer 400 watt aan vermogen leveren. Als ze de klok rond in ploegen worden bediend, zouden ze het schip kunnen voorzien van 9,6 kilowattuur energie per dag (energieverliezen buiten beschouwing gelaten) — een vijfde van het totale maximale elektriciteitsverbruik.

Ik vertel Simons en Langelaan dat tien roeimachines die continu in ploegendienst worden bediend evenveel vermogen leveren als de hydrogeneratoren met een snelheid van 7,5 knopen. En als er 60 mensen aan boord zijn en iedereen zou minder dan een uur per dag stroom opwekken, dan zijn er helemaal geen hydrogeneratoren en batterijen meer nodig. “Een heel interessante gedachte”, antwoordt Simons, “maar welke indruk maken we daarmee?”

Warme douches?

Zelfs met biovergister, hydrogeneratoren, accu’s en roeimachines zouden de passagiers en bemanning aan boord van de EcoClipper500 geen luxeleven leiden. Als bijvoorbeeld 60 mensen aan boord van het schip dagelijks een warme douche zouden nemen — waarvoor op land gemiddeld 2,1 kilowattuur energie en 76,5 liter water nodig is — dan zou het totale elektriciteitsverbruik per dag 126 kilowattuur bedragen, meer dan het dubbele van de energie die het schip produceert bij een snelheid van 7,5 knopen.

Het schip zou deze energie bij een hogere snelheid kunnen leveren, maar er zou ook 4.590 liter water per dag nodig zijn, een hoeveelheid die alleen uit zeewater geproduceerd zou kunnen worden — en dat is een proces dat veel energie vraagt. Zelfs een bemanning van 12 die dagelijks een warme douche neemt, zou 25,2 kilowattuur energie per dag nodig hebben, de helft van wat de hydrogeneratoren produceren bij een vaarsnelheid van 7,5 knopen. De Bark Europa is het enige in dit artikel genoemde zeilschip met warme douches in elke (gedeelde) kajuit, maar het is ook het schip met de grootste generatoren en het hoogste brandstofverbruik.

Uitrusten op de Parma. Alan Villiers, 1932-33.

Andrew Simons: “Op de EcoClipper500 moet er een compromis worden gezocht tussen energieverbruik en comfort. Het energieverbruik aan boord zal actief moeten worden gemanaged. Hulpbronnen zijn eindig, net als voor de planeet. In veel opzichten is een zeilschip een microkosmos van uitdagingen die de hele wereld moet aangaan en waar oplossingen voor moeten worden gevonden.”

Jorne Langelaan: “Op zee ben je in een andere wereld. Het maakt niet meer uit of je dagelijks kunt douchen of niet. Waar het om gaat zijn de mensen, de bewegingen van het schip en de uitgestrekte wildernis van de oceaan om je heen”.

De juiste dingen meten

Dit artikel heeft het zeilschip vergeleken met het gemiddelde containerschip, bulkschip en vliegtuig in termen van emissies per ton- of passagierskilometer. Deze waarden zijn echter abstracties die veel belangrijker informatie verdoezelen: de totale uitstoot die wordt geproduceerd door alle passagiers en alle vracht, over alle kilometers.

Het internationale vrachtvervoer per schip steeg van 4 miljard ton vracht in 1990 naar 11,2 miljard ton in 2019, wat resulteerde in meer dan 1 miljard ton CO2-uitstoot. Het aantal internationale vliegtuigpassagiers groeide van 1 miljard in 1990 tot 4,5 miljard in 2019, wat resulteerde in een CO2-uitstoot van 915 miljoen ton. Bijgevolg is het verlagen van de uitstoot per ton- en reizigerskilometer noch een noodzaak, noch een garantie voor een vermindering van de uitstoot.

Als we vijf keer minder vracht per schip zouden vervoeren, en tien keer minder passagiers per vliegtuig, dan zou de uitstoot van alle containerschepen en vliegtuigen lager zijn dan de uitstoot van alle zeilschepen die 11,2 miljard ton vracht en 4,5 miljard passagiers vervoeren. Omgekeerd, als we overstappen op zeilschepen, maar steeds meer vracht en passagiers over de planeet blijven vervoeren, zouden we uiteindelijk net zoveel uitstoot produceren als vandaag.

Aan boord van de ‘Grace Harwar’. Alan Villiers, 1932-33.

Dit zou natuurlijk nooit gebeuren. De hoeveelheid vracht die in 2019 over de oceanen werd getransporteerd, komt overeen met de vrachtcapaciteit van 22,4 miljoen EcoClippers. Als we ervan uitgaan dat de EcoClipper500 2-3 reizen per jaar kan maken, dan zouden we minstens 7,5 miljoen schepen moeten bouwen, met een totale bemanning van minstens 90 miljoen mensen. Die schepen zouden maar 0,5 miljard passagiers kunnen vervoeren (12 passagiers en 8 stagiaires per schip), dus hebben we nog eens miljoenen schepen en bemanningsleden nodig om het internationale luchtverkeer te vervangen.

We moeten ons niet laten misleiden door abstracte relatieve metingen, die alleen dienen om de focus op groei en efficiëntie te houden.

Dit alles is technisch mogelijk en, zoals we hebben gezien, zou het minder uitstoot opleveren dan de huidige alternatieven. Het is echter waarschijnlijker dat een overstap naar zeilschepen gepaard gaat met een afname van het vracht- en passagiersverkeer, en dat heeft veel te maken met schaalgrootte en snelheid. Veel vracht en passagiers zou niet onderweg zijn zonder de hoge snelheden en lage kosten van de huidige vliegtuigen en containerschepen.

Het zou weinig zin hebben om iPhones-onderdelen, Amazon-waren, sweatshopkleding of citytrippers met zeilschepen te vervoeren. Een zeilschip is meer dan een technisch vervoermiddel: het impliceert een andere kijk op consumptie, productie, tijd, ruimte, vrije tijd en reizen. Zo reist veel vracht nu voor elke volgende verwerkingsfase in verschillende richtingen voordat het als eindproduct wordt afgeleverd. Daarentegen nemen alle in dit artikel genoemde zeilvrachtbedrijven alleen vracht aan die niet lokaal geproduceerd kan worden, en die rechtstreeks van producent naar consument gaat. ⁸

Dit betekent ook dat als zeilschepen dieselmotoren aan boord hebben, ze nog altijd de totale uitstoot voor vracht- en passagiersverkeer aanzienlijk zouden verminderen, simpelweg omdat hun lagere snelheid en kleinere schaal het absolute aantal passagiers, vracht en kilometers zouden verminderen. We moeten ons niet laten misleiden door abstracte relatieve metingen, die alleen dienen om de focus op groei en efficiëntie te houden.

Kris De Decker

Meer over de EcoClipper500. De meeste beelden: Alan Villiers collection.

Steun Low-tech Magazine via Paypal of Patreon.
Koop de website op papier.
Lees meer over deze website op zonne-energie.
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief

Comments

Deze website wordt elke dag rond 17 uur geactualiseerd. Je moet de pagina verversen om de nieuwste reacties te bekijken.

Marieke

Dag Kris,

Weer een boeiend artikel waar ik als niet-techneut toch echt wel de grote lijnen van kon volgen, dank je wel!

Ik vroeg me af of de nieuwste technologieën voor het capteren van zonne-energie (zoals verven, vensters, gevels enz.) niet ook een deel kunnen opvangen van de elektriciteitsbehoefte? Allicht niet veel, maar alle beetjes helpen toch, of ben ik nu te naïef?

En overigens is elke dag een warme douche slecht voor je huid en je algehele gezondheid, dat weten we intussen toch ook al. Dus werken aan een mentaliteitsverandering, hé, en je gewoon verfrissen aan de lavabo in je kajuit… :-) Je zoudan recht hebben op één warme douche per week. Wil je er meer, dan je eigen ontzoute, warm water bij elkaar fietsen, dat is nog eens goed voor de conditie ook! ;-)

Lieve groet, Marieke

Geert

Dag Kris,

Puur technisch zeer interessant.

Maar voor het milieu toch weinig van nut, denk ik?

De huidige vloot zal immers niet verdwijnen.

Naar mijn mening moeten er 2 dingen gebeuren : - zeer strenge regels voor nieuwe boten - maximaal.verbeteren van de oude vloot.

(En de havens moeten de regels opleggen. Niet het land onder welke vlag het schip vaart)

Voor dat laatste herinner ik me al iets gelezen te hebben dat leek op kite-surfen? Kan dit niet zo aangepast worden om er bestaande schepen mee uit te rusten? (Stevigheid vh schip is nodig maar is zeker voldoende ter hoogte van het anker)

Technologische verbeteringen (zoals vermeld in je artikel) verplichten ( terug door havens)

Maar misschien ook motoren aanpassen zodat ze kunnen draaien op milieuvriendelijker alternatieven. Ik denk ook gelezen te hebben van ideeen voor waterstof?

Mvg Geert

Kris

Een lovenswaardig initiatief, zelfs al bouwen we maar 10000 schepen ipv 1000000!, evolutie is altijd beter en pijnlozerdan revolutie Het wordt tijd voor de eco-economie (eco2nomie). Fossiele brandstoffen zijn nog steeds te “goedkoop”. Vergelijk maar eens met drinkbaar water, oliijf- of maisolie !

Peter Hoefnagels

Beste Kris, Met veel interesse heb ik je artikel gelezen. Je hebt een prachtige combinatie van veel ingenieurschap en kennis van kengetallen voor snelle rekensommen.

Wat reacties en verdiepingen: Mijn ervaring met hydro generatie: - de schroef/schroeven moeten kloppen.Ik heb zelf daarom 2 Autoprops, die automatisch de juist pitch regelen. - Of je met 4,,75 knoop al wat serieuze amperes haalt, betwijfel ik. Maar vanaf die snelheid gaat de lijn wel snel omhoog. Ik heb 5 knopen als norm en krijg dan 50-100 wat met een 41 cm Autoprop. zie verder https://fossilfreearoundtheworld.org/propelling-to-fossil-freedom-the-ideal-hydro-generation/

Koeling en Vrachtruimisolatie. Mijn eerste vraag: wil je daadwerkelijk groente en fruit gaan vervoeren? Wil je daar dan aan meewerken? Mag dat niet regionaal meer? Isolatie: de R-waarde van PIR is zo hoog dat met 15 cm isolatie elke koeling onwaarschijnlijk weinig gebruikt. Ik heb hier een koelkast van 35 liter en vrieskistje van 25 liter gecombineerd. Het compressortje vraagt 30 Watt en slaat 12 minuten per uur aan. Het is hier aan boord een kleinverbruikertje. zie onze ervaring in de winter op een met PIR geïsoleerd jacht, incl berekening: https://fossilfreearoundtheworld.org/miracle-of-insulation/

De roeiinstallatie is niet slechts een mooi idee denk ik. Het is veruit de meest betrouwbare noodstroomvoorziening, betrouwbaarder dan een dieselgenerator. En leuk dat je je hele energievoorziening ermee kan doen als ieder bij toerbeurt een uurtje roeit.

Douches/warmwater: Jorne heeft gelijk dat het leven op een schip zo anders is, maar ik vrees dat het gasten zal afschrikken, en sommigen zullen echt moeten wennen. Ik heb hier de zwarte (’solar’) douche zak en dat werkt al. Zie de eerste blog hierover: https://fossilfreearoundtheworld.org/sun-power-for-your-shower-1-3/ Voorstel: als je iedere passagier die naar een douche verlangt zo’n zak geeft, bied je een alternatief voor de dagelijkse douche en schift het zich vanzelf uit. De tweede en derde gaan in op warmtetechnieken die op de EcoClipper zouden kunnen: - spiraalverwarmer: https://fossilfreearoundtheworld.org/sun-power-for-your-shower-the-spiral-heater/
- heat pipe systeem met een totaal systeem van combinaties die elkaar kunnen aanvullen https://fossilfreearoundtheworld.org/sun-power-for-your-shower-the-heat-pipe-panel-and-a-multipurpose-system/

Geïnteresseerd? Zie de site FossilFreeAroundTheWorld.org, een initiatief van de Clean Wave Foundation, Rotterdam. Eerder begonnen we in het Nederlands zie www.duurzaamjacht.nl maar dat is ivm de reis en de buitenlandse interesse nu Engels en fossil free around the world geworden.

Jorick Vandaele

Hallo Kris,

Alweer een erg interessant artikel dat je aan het denken zet. Het lijkt me dat door te kiezen voor een oud ontwerp vooral de liefhebber van nostalgie voor prachtige oude zeilschepen aan zijn trekken komt. Oude technologie is zeker bewezen technologie maar er valt toch veel voor te zeggen onze wetenschappers en studenten aan het werk te zetten om dit soort interessante oefeningen uit te werken. De tuigage van een oud zeilschip is gebaseerd op de capaciteiten van oude materialen, touwen, zeildoek, houten masten en ra’s. Het ziet er prachtig uit maar hoeveel efficiënter kan je dat niet maken door gebruik van nieuwe materialen. De vorm van de romp van die oude schepen kan toch nooit zo goed berekend zijn als wat nu uit de computer komt rollen. Wat met bijvoorbeeld inklapbare hydrofoils voor stabiliteit, een moderne haven is veel dieper dan vroeger, waarom geen lagere kiel, of een hydraulische opklapbare kiel, enorme kites in plaats van zeilen, electromotoren met fuelcells of waterstof I.p..v. batterijen voor back-up. Als je geen antieke tuigage nodig hebt kan je de schuit gewoon helemaal bedekken met zonnepanelen, als je weet dat in een échte goederenhaven liggen handenvol geld kost en als je ziet hoe laad en losinstallaties ontworpen zijn voor schepen zonder masten en tuigage zal je toch ook moeten nadenken over hoe de kranen zo een boot efficiënt (in een paar uur) gelost en weer geladen krijgen. Passen containers trouwens op deze soort boten? Dit gezegd zijnde heb ik enorm respect voor mensen die doen waar anderen gewoon aan “denken”, ga er maar aanstaan, een klimaatneutraal schip van een leeg blad papier ontwerpen én goedgekeurd/ gefinancierd krijgen, dit soort retro-initiatieven zijn super en zullen zeilvracht ongetwijfeld een boost geven. Maar oude boten herbouwen zonder fundamentele vernieuwing van het concept zal maar een erg klein, zeer fotogeniek en sympathiek, deeltje van de oplossing kunnen zijn.

Mvg,

Jorick Vandaele

Tussen 1978 en 2004 werd de Avontuur als zeilvrachtschip geëxploiteerd onder kapitein Paul Wahlen. De Apollonia, oorspronkelijk gebouwd in 1946, is een ander zeilend vrachtschip dat sinds 2014 in gebruik is. Het is 19,5 meter lang en kan 10 ton vracht vervoeren. ↩
Zeer recent werd Grain de Sail gebouwd en gelanceerd voor de transatlantische verzending van wijn en cacao. Het is een modern zeilschip zonder motor, gebouwd van aluminium en kan 35 ton vracht vervoeren. ↩
Andrew Simons: “Er zijn veel historische zeilschepen, maar ze zijn ofwel erg duur om in de vaart te worden genomen als een vrachtschip dat aan de regelgeving voldoet, ofwel worden ze nog steeds voor andere doeleinden worden gebruikt, ofwel ze zijn niet geschikt.” ↩
Helaas raakte ik de berekening kwijt. ↩
Bij de EcoClipper wordt de meeste uitstoot geproduceerd tijdens de bouw van het schip, terwijl deze bij bulkschepen en containerschepen vooral tijdens het varen en de brandstofproductie ontstaat. ↩
De grootste containerschepen kunnen 190.000 ton vracht meenemen. ↩
Er zijn niet veel gegevens beschikbaar over zoutwaterbatterijen, maar ze zijn minder energie-intensief om te bouwen dan veel andere soorten batterijen. De berekening is gebaseerd op een schatting van 66 kg CO2 / kWh opslagcapaciteit en drie generaties batterijen over een periode van 50 jaar. ↩
Bijna een derde van alle vracht vervoerd door schepen zijn fossiele brandstoffen. ↩
De studie kan worden gedownload wanneer u zich abonneert op de nieuwsbrief van EcoClipper. Het onderzoek is gebaseerd op een typische levenscyclusanalyse, maar het is geen peer-reviewed onderzoek. ↩